Auteur: Rabbi Aryeh Leib Heintz

Behaalotecha | Wat zet je in: macht of invloed?

Behaalotecha | Wat zet je in: macht of invloed?

Wanneer jij je invloed gebruikt in plaats van je macht dan stel je je medemens in staat om zijn eigen krachten te ontdekken en die vervolgens te ontplooien. Dit is ook de betekenis van het woord בהעלתך ‘en je zult laten opstijgen’, de naam van onze Parasha.

Download hier een printversie van dit artikel (PDF)

Door de woestijn

Na de openbaring bij de berg Sinai bleef het Joodse volk nog bijna een jaar bij deze bijzondere berg legeren. Ze zouden pas weggaan wanneer de wolk, die boven de tabernakel zweefde, voorloper van de GPS op zou stijgen. Dat was G-d’s signaal om te vertrekken. De wolk wees de weg en wanneer hij daalde wist men dat een nieuwe standplaats in de woestijn bereikt was. Soms verbleef het Joodse volk slechts enkele dagen op één plek, soms jaren.

Aangezien de wolk bijna een jaar lang bij de berg Sinai zweefde, bleef het Joodse volk daar legeren. Op 20 Ijar 2449, was het zo ver. De wolk steeg en het Joodse volk ging op stap richting het beloofde land. Nog dezelfde dag arriveerden ze in de Paran woestijn en daar kwamen klachten binnen. Allereerst werd er geklaagd over vermoeidheid van de reis. Vervolgens ontstond er een voedselprobleem. Men was niet tevreden over het manna en verlangde naar vlees.

Dit werd de negende keer al dat G-d op de proef werd gesteld. Kon Hij of kon Hij niet voor het Joodse volk in de woestijn zorgen?

Tien keer klagen

Het Joodse volk had in het eerste jaar na de uittocht uit Egypte tien keer zijn gebrek aan vertrouwen in G-d geuit:

1) Toen het Joodse volk bij de rode zee aankwam en de Egyptenaren hun achterna zaten klaagde het (Shemot, 14-11):

וַיֹּאמְרוּ֮ אֶל־מֹּשֶה֒ הַַֽמִבְלִִ֤י אֵין־קְבָרִים֙ בְמִצְרַַ֔יִם לְקַחְתָָּ֖נו לָמ֣ות בַמִדְבָָּ֑ר מַה־זֹּאת֙ עָשִ֣יתָ לַָ֔נו לְהוֹצִיאָָּ֖נו מִמִצְרַָיִם׃

“En ze zeiden tegen Moshe, zijn er geen graven in Egypte dat je ons genomen hebt om in de woestijn te sterven? Wat heb je met ons gedaan dat je ons uit Egypte hebt gehaald?

2) Na de overtocht over de rode zee vermoedde het Joodse volk dat de Egyptenaren nog leefden totdat G-d hun lijken op de kust gooiden.

3) Ze klaagden in Mara over het gebrek aan water (Shemot 15-24)

4) In de Sien woestijn werd er over honger geklaagd (Shemot, 16-3):

וַיֹּאמְר֨וּ אֲלֵהֶ֜ם בְּנֵ֣י יִשְׂרָאֵ֗ל מִֽי־יִתֵּ֨ן מוּתֵ֤נוּ בְיַד־יְהוָה֙ בְּאֶ֣רֶץ מִצְרַ֔יִם בְּשִׁבְתֵּ֙נוּ֙ עַל־סִ֣יר הַבָּשָׂ֔ר בְּאָכְלֵ֥נוּ לֶ֖חֶם לָשֹׂ֑בַע כִּֽי־הוֹצֵאתֶ֤ם אֹתָ֙נוּ֙ אֶל־הַמִּדְבָּ֣ר הַזֶּ֔ה לְהָמִ֛ית אֶת־כָּל־הַקָּהָ֥ל הַזֶּ֖ה בָּרָעָֽב

“Waren wij maar door G-d’s toedoen in Egypte overleden terwijl wij naast pannen vlees zaten en wij brood tot verzadiging aten, want jij hebt ons uitgenomen naar deze woestijn om deze hele gemeenschap door honger te doen sterven.”

5) Ze hebben manna voor de volgende dag bewaard omdat zij er niet op vertrouwden dat het de volgende dag weer zou vallen.

6) Op shabbatochtend gingen ze manna zoeken hoewel hun verteld was dat het op Shabbat niet zou vallen.

7) In Refidim werd er weer over gebrek aan water geklaagd (Shemot, 17-3)

8) Het dienen van het gouden kalf, omdat ze niet vertrouwden dat Moshe van de berg Sinai terug zou komen.

9) In onze Parasha werd er geklaagd over het gebrek aan vlees, Behaalotecha 11, 4-6:ּ

וַיִּבְכּ֗וּ גַּ֚ם בְּנֵ֣י יִשְׂרָאֵ֔ל וַיֹּ֣אמְר֔וּ מִ֥י יַאֲכִלֵ֖נוּ בָּשָֽׂר׃

זָכַ֙רְנוּ֙ אֶת־הַדָּגָ֔ה אֲשֶׁר־נֹאכַ֥ל בְּמִצְרַ֖יִם חִנָּ֑ם אֵ֣ת הַקִּשֻּׁאִ֗ים וְאֵת֙ הָֽאֲבַטִּחִ֔ים וְאֶת־הֶחָצִ֥יר וְאֶת־הַבְּצָלִ֖ים וְאֶת־הַשּׁוּמִֽים׃

וְעַתָּ֛ה נַפְשֵׁ֥נוּ יְבֵשָׁ֖ה אֵ֣ין כֹּ֑ל בִּלְתִּ֖י אֶל־הַמָּ֥ן עינינוּ׃

“En ook het Joodse volk huilde en het zei: wie zal ons vlees te eten geven?
We herinnerden ons de vis die wij gratis in Egypte aten, de komkommers en de watermeloenen en de prei en de uien en de knoflook. En nu is onze ziel uitgedroogd, we kunnen het manna niet meer aanzien.”

10) De verspieders, die niet vertrouwden dat G-d in staat was om het Land Israël aan hen te schenken.

Wel of geen concurrentie

De negende klacht vindt in onze parasha plaats. Het is Moshe te veel. Hij kan het niet meer aan en G-d heeft een voorstel. Van nu af aan staat Moshe er niet meer alleen voor. Hij zal worden geholpen door 70 oudere en wijze heren.

Probleempje: hoe kiest Moshe op een eerlijke manier 70 mensen uit? Als hij van elke stam 6 personen kiest dan heeft hij er 6 x 12= 72. Twee teveel dus. Moshe is van plan om een loterij te trekken om twee personen af te trekken, maar het blijkt niet nodig te zijn. Eldad en Meedad stellen zich bescheiden op. Zij bieden zelf aan om zich terug te trekken. Het probleem is opgelost!

De overige 70 assistenten ontvangen in de nabijheid van de tabernakel, een uitstraling van Moshe’s spiritualiteit. Zij zijn nu, net als Moshe, profeten geworden. Is Moshe daardoor een deel van zijn profetie kwijt? Nee, vertelt de Midrash ons. Als het gaat om wijsheid en profetie kun je het vergelijken met het aansteken van een licht met een ander licht.

Is de eerste kaars, nadat hij zijn vlam aan de tweede kaars heeft geschonken, zijn eigen licht kwijt? Nee, integendeel, nu is er meer licht voor beide kaarsen. Al zou je duizenden kaarsen ermee aansteken, alsnog zou de eerste kaars zijn eigen licht niet verliezen.

Nu bevinden Eldad en Meedad zich niet in de buurt van de tabernakel. Ze horen er immers niet bij. Hun bescheidenheid is echter niet ongemerkt aan G-d voorbijgegaan. Hij beloont ze en zij zijn daardoor in staat om zelfs in het midden van het kamp, ver weg van de tabernakel, te profeteren. Hun voorspelling gaat over de dood van Moshe vele jaren later en zijn opvolging door zijn trouwe leerling Yehoshua. Yehoshua hoort het en is echter van deze profetie totaal verbijsterd. Hij rent naar zijn meester om hem te vertellen dat Eldad en Meedad aan het profeteren zijn. Wat een brutalieit! Hoe durven ze? Waar is de hiërarchie? Kan iedereen zomaar profetieën uitspreken? “Zet ze gevangen!” eist Yehoshua.

”Ben je jaloers voor mij?” vraagt Moshe. “Wat zou het fijn zijn als iedereen een profeet zou zijn!” Wat nobel van Moshe. Zijn trouwe leerling verdedigt de eer van zijn meester, maar Moshe heeft het niet nodig. Immers weten wij dat hij de meest bescheiden man op aarde was. De concurrentie stoort hem niet, geen kruimeltje jaloezie te bespeuren. In tegendeel hij moedigt het aan door de wens uit te spreken dat alle Joden profeten zouden kunnen zijn! Dit verhaal wordt in onze parasha, Behaalotecha in hoofdstuk 11 van Bamidbar besproken.

Macht of invloed

In een andere parasha, ook in Bamidbar, in hoofdstuk 16, komt een hele andere geschiedenis naar voren. Daar wordt de opstand van Korach beschreven. Korach is een onrustzaaier. Hij klaagt dat iedereen even heilig is en waarom hebben Moshe en Aharon zich dan boven de rest van het volk verheven? Wat is nu de reactie van Moshe? Hij is er niet blij mee! Hij vraagt (en dat is de enige keer in zijn leven dat hij dat doet) om een wonder om dit op te lossen; de aarde opent zich en slikt Korach en zijn 250 collaborateurs in.

Wat een enorm verschil! Bij Eldad en Meedad is Moshe dolblij en wenst dat het hele volk uit profeten zou bestaan. Bij Korach verplettert Moshe onmiddellijk de oproer terwijl Korach zei: “Iedereen is heilig!” Precies wat Moshe tegen Yehoshua had gezegd: “Laat iedereen heilig zijn en profeten worden!”

Beide gevallen lijken identiek. In allebei de voorvallen is de eer van Moshe in het gedring. Maar waarom laat Moshe Eldad en Meedad hun gang gaan, terwijl hij de opstand van Korach in de kiem smoort? Wat is het verschil? Kennelijk zijn hier twee verschillende zaken aan de hand die de tegenovergestelde reactie van Moshe verklaren.

Het ene is invloed en het andere is macht.

Vermenigvuldigen

Moshe had allebei. Wat is het verschil tussen macht en invloed? Immers iemand die macht heeft, heeft ook vaak invloed. Het omgekeerde kan ook gesteld worden. Iemand die invloed heeft, heeft ook macht. Toch is er een essentieel verschil. Beide eigenschappen staan zelfs lijnrecht tegenover elkaar.

De Midrash vergelijkt machtsoverdracht met het legen van één container naar een tweede container. Na het schenken is container nummer één leeg. De conclusie is dat macht niet gedeeld kan worden. Of het nou gaat om een school, een bedrijf, de regie over een feest of een georganiseerde reis, iemand, één persoon heeft de leiding. Anders heerst er onrust en chaos.

Bij het verspreiden van invloed ligt het precies andersom. Het wordt vergeleken met het aansteken van één licht met een ander licht.

Macht kan niet gedeeld worden. Daarentegen, als het om invloed gaat dan spreken we over vermenigvuldigen. Heb je een briljant idee en lukt het je om anderen daar ook van te overtuigen, dan vermenigvuldigen de mogelijkheden zich. Hoe meer hoe beter; hoe meer kaarsen, hoe meer licht.

Een koning kan zijn macht niet delen. Als hij het weggeeft dan heeft hij het niet meer. Als de eigenaar van een bedrijf zijn aandelen verkoopt dan verliest hij het zeggenschap over zijn bedrijf.

Nog een wezenlijk verschil: Macht stopt in afwezigheid van de machthebber.

Stel een leraar heeft met zijn leerlingen uitsluitend een machtsrelatie. Op het moment dat hij de klas verlaat verandert zijn lokaal in een treinstation midden in het spitsuur. Als een rector in zijn positie alleen maar gezorgd heeft dat regels nagekomen werden en straffen uitgedeeld werden, dan zullen de leerlingen hem na hun diploma-uitreiking snel vergeten. Als de machthebber overlijdt, is zijn macht weg.

Daarentegen als het om invloed gaat, dan groeit het vaak, juist in afwezigheid van de persoon. Hoeveel geleerden en uitvinders zijn pas na hun sterven beroemd geworden? Kijk naar Moshe zelf. Wat een invloed deze man tot vandaag de dag nog heeft. Wie heeft er nog nooit van Moses gehoord? Deze grote geleerde en leider is 3291 jaar geleden overleden. Toch is hij meer aanwezig dan ooit. In elk joods boek, in elke synagoge, op elke Joodse school, in het hart en de ziel van miljoenen mensen op aarde!

Doorgeefluik

Vandaar dat Moshe niet van streek raakt wanneer Yehoshua hem over het profeteren van Eldad en Meedad vertelt. Niet alleen is Moshe blij dat er nog meer profeten zijn, maar ook hun voorspellingen deren hem niet. Yehoshua is woedend omdat Eldad en Meedad over de dood van Moshe spreken.“Ook al ga ik dood” reageert Moshe, ”blijf ik leven”. Waar het mij in het leven om gaat is onsterfelijk. Alleen machtmensen kunnen sterven. Dictators leven in angst en jaloezie.

Maar ik bezit niets, ik heb nergens de macht over en niemand kan iets van mij afpakken. www.hetjoodsevolk.com is niet mijn eigendom en www.torah.org is niet van mij. www.woestijnreisbureau.il is niet mijn business. Ik fungeer slechts als doorgeefluik voor hemelse onderwerpen, voor het doel van de schepping, voor de grootsheid van de Torah.

שכינה מדברת מתוך גרונו של משה

Als Moshe zijn mond opendeed dan was het G-d’s woord dat door zijn keel kwam.

Maar Moshe was toch ook een leider. Hoe anders heeft hij drie miljoen mannen, vrouwen en kinderen van Egypte naar Israel gebracht?

Vanuit zijn machtspositie heeft hij het Joodse volk geleid. Wanneer ze moesten vertrekken en wanneer ze moesten stoppen. Wat ze wel moesten doen en wat niet. Als er problemen waren, heeft hij ze opgevangen. En wanneer Korach in opstand kwam, heeft hij gelijk de muiterij weten te verpletteren. Nu is zijn respons heel anders dan bij Eldad en Meedad. Korach maakt namelijk aanspraak op Moshe’s machtspositie. Daarmee overschrijdt hij een grens die Moshe, als leider niet toe mag laten.

Drie broers tijdens WOII

Dit doet mij denken aan de Bielski-broers: Tuvia, Asael en Zoes Bielski, drie Joodse heren die er voor gezorgd hebben dat ruim 1.200 Joodse mannen, vrouwen, bejaarden en kinderen de Tweede Wereldoorlog in de bossen van Wit Rusland, nabij Novogrudnek hebben overleefd. Nadat hun ouders en andere familie door de nazi’s weggevoerd waren, zijn de drie broers de bossen ingerend. Bossen die zij zo goed kenden.

Eerst waren het uitsluitend familie leden, maar al gauw werden het 100 mensen en meer en meer. Voedsel werd bij de boeren al dan niet onder dwang weggehaald. Sabotage en aanvallen op de nazi’s werden regelmatig uitgevoerd waarna de Duitse wapens in beslag genomen konden worden. De plaatselijke bevolking die met de Duitsers meewerkte, werd zonder pardon vermoord. Hun huizen werden in brand gestoken.

Tegen de wil van andere vluchtelingen in haalden Tuvia steeds meer Joodse vluchtelingen erbij. Hij infiltreerde zelfs in een getto om de Joden daar te overtuigen om met hem mee naar het bos te gaan, hetgeen ook gebeurde. Hij redde liever één oude Joodse vrouw dan dat hij 10 nazi’s vermoordde. Het vinden van voedsel voor hoe langer hoe meer mensen werd steeds maar ingewikkelder. Om maar niet te spreken over het overwinteren in het ijskoude Russische bos.  Gevaar was constant op de loer. Meerdere malen moesten ze daarom wegtrekken en alle hutten en andere accommodaties die ze met minimale middelen opgebouwd hadden achterlaten.

Gevaar

Maar ze waren niet de enige bewoners van het bos. Het Russische Rode Leger had ook zo zijn eigen communistische partizanen en de Polen hadden hun eigen anti-nazi en tegelijk antisemitische verzetsstrijders. Verder viel het niet altijd mee om de vrede binnen de Joodse groep te bewaren. Ruzies, onenigheden en politiek waren zoals in elke gemeenschap ook in het bos aanwezig.

Tuvia Bielski die het gezag over de Joodse groep had wist zich in al deze gecompliceerde omstandigheden door zijn sterke karakter te handhaven. Op een gegeven moment was er binnen de Joodse groep een man die de autoriteit van Tuvia niet accepteerde. Hij volgde zijn aanwijzingen niet. Tuvia nam zijn geweer en vermoordde deze Joodse man. Door zich niet te onderwerpen aan Tuvia’s autoriteit had hij de hele groep in gevaar gebracht.

Een half jaar na de oorlog is Asael in het Russische leger gesneuveld. Tuvia en Zoes emigreerden naar de VS. Zij reden in een vrachtwagen in Brooklyn, New York waar ze goederen transporteerden. Zo bescheiden waren zij dat hun verhaal pas werkelijk in de 21ste eeuw onder de aandacht van het publiek kwam (onderaan artikel vind je een link naar het boek en de film). Dezelfde bescheiden Tuvia die constant zijn leven riskeerde om zijn mede-Joden te redden wist van aanpakken wanneer zijn autoriteit in het gedrang raakte.

Grenzen macht

Schepen hebben maar één kapitein. G-d heeft Moshe als gezagvoerder gekozen. Zijn mandaat is om drie miljoen mensen van plek A naar plek B te brengen. Als ze nog onderweg iets kunnen leren, is het meegenomen. Het is nu Moshe’s G-ddelijke taak om zijn eigen positie te beschermen en te behouden.

Macht is noodzakelijk maar het heeft ook zijn grenzen. Moshe was niet verblind door zijn gezag. Hij liet zich niet door zijn macht  bedwelmen. Als je je macht te veel gebruikt, dan verklein je je medemens. Daarentegen als je een invloedrijke persoon bent, dan maak je een ander groter en krachtiger.

Moshe was een leider, hij had de macht, maar hij was in eerste instantie vooral een invloedrijke persoon. Een man die geliefd was, gerespecteerd werd en waar iedereen ontzag en bewondering voor had. Moshe had zo veel invloed dat hij van elke Jood een leider heeft weten te maken. Een leider hoort in eerste instantie leiderschap over zichzelf te hebben.

Wanneer jij je invloed gebruikt in plaats van je macht dan stel je je medemens in staat om zijn eigen krachten te ontdekken en die vervolgens te ontplooien. Dit is ook de betekenis van het woord בהעלתך ‘en je zult laten opstijgen’, de naam van onze Parasha.

Invloed

De Parasha deze week begint met het gebod aan Aharon, de Hoge Priester om de Menorah aan te steken. In plaats van “Je zult aansteken”staat er “Je zult laten opstijgen”. Rashi, een Franse geleerde uit de elfde eeuw, vertelt ons dat Aharon de Menorah zo moest aansteken dat de vlam uit zichzelf kon stijgen.

Zo doen we dat. We geven een ander licht en blijven erbij totdat hij in staat is om zijn eigen licht brandend en stijgend te houden. Misschien heb jij geen macht over een ander, maar invloed heeft iedereen.

Leraren, bazen, ouders en directeuren opgelet! Wees voorzichtig bij het uitoefenen van je machtspositie. Wees slim en ontplooi een invloedrijke relatie met de mensen om je heen. Maak ze groot. Inspireer en motiveer ze, geef het goede voorbeelden en ontwikkel in je medemens de wilskracht om op zijn of haar beurt een bron van inspiratie te zijn voor anderen. Zo steekt het ene lichtje het volgende aan…

Zo begint onze Parasha met het aansteken van de Menorah en ook onze Shabbat begint met het aansteken van kaarsen…één en al licht en inspiratie voor iedereen.

Shabbat Shalom!

Bracha Heintz
www.chabadutrecht.nl
Commentaar is welkom!

Geïnspireerd op o.a. een les van Rav YY Jacobson.

Tip! Print dit artikel (zie hier de PDF) nog voor de aanvang van Shabbat, zodat je het rustig tijdens Shabbat kunt (na)lezen.

Het boek over de broers Bielski is geschreven voor Peter Duffy en is in het Nederlands vertaald onder de titel Verborgen Stad. Dit boek is te vinden via Marktplaats of Boekwinkeltjes.nl.

Het verhaal van de Bielski-broers is verfilmd en via YouTube te bekijken: https://youtu.be/lzfNacJlnpc

Meer informatie over verschillende Joodse verzetsgroepen in heel Europa is te vinden op: www.jewishpartisans.org


Help mee om de continuïteit van deze artikelen te waarborgen. Door te sponsoren word je een actieve partner en steun je ook verdere activiteiten! Doneren kan hier op chabadutrecht.nl/doneren.

Volg ons!

Even voorstellen

Samen al meer dan 30 jaar in Utrecht aan het werk: rabbijn & rebbeztin Heintz! Lees meer..

Vrienden Joods Utrecht

Ook Hebreeuws leren?

Poerim 2019 Utrecht 🤹‍♂