Het geheim van Yosef haTsaddiek: hoe hij zijn tegenslagen wist om te buigen tot veerkracht en succes. Hoe kiezen ook wij voor verantwoordelijkheid boven zelfmedelijden en voor veerkracht boven bitterheid?

Download hier een printversie van dit artikel (PDF)

Het is zover. Deze week lezen wij de laatste parasja van het boek Bereesjiet, het eerste van de vijf boeken van de Tora. Het afronden van een zaak is altijd bijzonder en des te meer wanneer het gaat om een boek zo rijk aan spanning, intriges en ingrijpende gebeurtenissen als Bereesjiet.

Waar eindigen we mee? Toch met een vrolijk stukje, hoop ik. Nee, het eindigt met het sterven van Yosef, de held van Bereesjiet.
Dé held?
Maar hoe zit het dan met Adam, Noach, Avraham, Jitschak of Jaakov? Waren zij geen helden? Zeker wel. En toch lijkt het alsof G-d een bijzondere voorkeur heeft voor Josef. Zijn verhaal wordt uitvoerig verteld, vers na vers, hoofdstuk na hoofdstuk. Wekenlang volgen wij zijn verhaal.

We lezen hoe zijn moeder Rachel hem baart, na jaren wachten, terwijl haar zuster al lang kinderen heeft.
We lezen hoe Rachel sterft wanneer Josef nog maar negen jaar oud is.
We lezen hoe hij op zeventienjarige leeftijd door zijn eigen broers, verteerd door jaloezie, in een put wordt gegooid en vervolgens als slaaf wordt verkocht. Wat een opeenstapeling van ellende.

In Egypte komt Josef terecht in het huis van Potifar, waar hij zich opwerkt tot vertrouweling. Maar dan slaat het noodlot opnieuw toe. De vrouw van Potifar probeert hem te verleiden. Josef weigert. Gekrenkt en woedend beschuldigt zij hem van precies datgene wat zij zelf beoogde. Het gevolg: Josef belandt in de gevangenis.

Ook daar lijkt hoop niet binnen handbereik te komen. Na tien jaar gevangenschap verwacht Josef bevrijding, maar de wijnschenker, aan wie hij hulp heeft geboden, vergeet hem te noemen bij Farao. Nog twee lange jaren blijft Josef opgesloten.

Pas daarna keert zijn lot. Hij wordt onderkoning van Egypte. Zijn periode van ellende lijkt voorbij, al blijft één wond open: het contact met zijn familie is nog altijd verbroken.

Bijzondere man

Wat een bijzondere man! Nergens lezen wij over posttraumatische stressstoornissen. Altijd en overal laat Yosef zijn licht schijnen. Op één of andere manier lukt het hem, helemaal alléén in een land vol met wreedheid en immorele praktijken, om elke gelegenheid, elke uitdaging om te buigen naar een bron van inspiratie voor zichzelf en de mensen om hem heen.

Toen hij nog bij zijn vader thuis woonde, lachten zijn broers hem uit vanwege zijn dromen. Of zoals Yakov het uitdrukt: hun tongen waren als pijlen, zie Bereesjiet 49 – 23. In Egypte probeerde zijn bazin hem te verleiden. Waarom zou hij daar niet aan hebben toegegeven? Niemand bekommerde zich om hem en niemand zou het ooit te weten komen. Van zijn vader ontving hij geen berichten want die dacht dat hij niet meer leefde en zijn broers lustten hem rauw. Toch weerstond hij de verleiding en weigerde hij om in te gaan op haar verzoek. Waar haalde hij de kracht vandaan?

Zelfs in de gevangenis, na tien jaar onterechte opsluiting, zou je toch verwachten dat Yosef zichzelf een beetje zielig zou vinden en moedeloos zou raken. In dit soort benarde situaties denken de meesten vooral aan hun eigen ellende. Maar Yosef niet. Zelfs in de gevangenis overstijgt hij zijn uitzichtloze situatie. De Torah beschrijft hoe Yosef zich zelfs dáár om zijn medemens bekommert (Bereeshiet 40-6 en 7):

וַיִּשְׁאַ֞ל אֶת־סְרִיסֵ֣י פַרְעֹ֗ה אֲשֶׁ֨ר אִתּ֧וֹ בְמִשְׁמַ֛ר בֵּ֥ית אֲדֹנָ֖יו לֵאמֹ֑ר מַדּ֛וּעַ פְּנֵיכֶ֥ם רָעִ֖ים הַיּֽוֹם׃

En hij vroeg de dienaren van Farao die met hem in de gevangenis waren en zei: Waarom zien jullie er vandaag zo slecht uit?

Zo bemerkte hij op een dag dat twee andere gevangenen er een beetje droevig uitzagen. Hij vroeg hen wat er aan de hand was. Het waren de twee dromers, de wijnschenker en de bakker. Dankzij het feit dat Yosef zich over zijn medegevangenen had bekommerd en niet alleen in zijn persoonlijke ellende opging, kreeg hij de gelegenheid om naar hun dromen te luisteren en ze te verklaren. Deze actie heeft uiteindelijk zijn eigen bevrijding in werking gesteld.

Twee jaar later is het Farao’s beurt om te dromen. Het lukte noch Farao noch zijn adviseurs om deze nachtverhalen te interpreteren. Totdat de wijnschenker zich ineens de Hebreeuwse slaaf kon herinneren, Yosef, de dromenverklaarder bij uitstek.

Geheugenprobleem

Uiteindelijk wordt Yosef uit de gevangenis bevrijd. Hij verklaart tot volle tevredenheid de dromen van Farao en koppelt daar een helder economisch advies aan. Zo groot is de indruk die hij maakt, dat Farao hem aanstelt tot onderkoning en minister van economische zaken. In die rol redt Yosef niet alleen Egypte van de hongersnood, maar later ook zijn eigen familie.  

Nog voor het begin van de hongersnood in Egypte worden er twee jongetjes in huize Yosef geboren. Yosef kiest hun namen zorgvuldig, Beresjiet 41-51:

ויקרא יוסף את שם הבכור מנשה כי נשני אלקים את כל עמלי ואת כל בית אבי

“En Yosef heeft de naam van de oudste Menashe genoemd omdat G-d al mijn narigheid en het hele huis van mijn vader heeft doen vergeten” ( נשני = nashani)

Oh ja? Was Yosef werkelijk alles vergeten?

Toen zijn broers voedsel kwamen kopen, herkende hij hen wel degelijk. Hij wist precies wie zij waren en wat zij hem hadden aangedaan. Van een geheugenprobleem is hier geen sprake! Wat betekent נשני (nasjani) dan en waar staat de naam Menasjé werkelijk voor?

Yosef was natuurlijk niets vergeten. De traumatische ervaringen die hij had meegemaakt kunnen per definitie nooit vergeten worden. Wie kan vergeten dat hij door zijn eigen broers in een put vol slangen en schorpioenen werd gegooid? Zou iemand zich niet kunnen herinneren dat hij als slaaf verkocht werd of 12 jaar onterecht in een gevangenis heeft gezeten?

Niet permanent

Yosef kon zich zijn pijn maar al te goed herinneren, maar hij liet zich er niet door definiëren. Hij wist zich ervan los te maken door verbinding te zoeken met iets dat diep in hem verankerd lag, een innerlijke kern die onaantastbaar bleef. Daar ontdekte hij, steeds opnieuw, momenten van vrijheid, liefde en een onbegrensd potentieel.

Alles wat hij had meegemaakt was vreselijk, onuitstaanbaar en zo onterecht. Hij had het goed recht om eraan ten onder te gaan en er kapot van te zijn. Hij was het niet vergeten, maar hij wist zich er los van te maken.

Zijn identiteit werd niet bepaald door zijn vreselijke ervaringen. Het waren alleen zijn ervaringen, het was niet hém. Yosef was niet zijn trauma, noch zijn pijn, noch zijn misbruik. Hij liet zich niet definiëren door hetgeen er met hem gebeurd was. De Torah verbiedt tatoeage omdat zaken die van buitenaf komen nooit een onuitwisbaar spoor bij ons mogen achterlaten. Niets dat van buitenaf komt mag ons diep en permanent raken. Niet op onze huid, niet in onze ziel.

Wanneer zijn broers voedsel komen kopen, zegt hij tegen hen: “Ik ben Yosef.” Met andere woorden: ik ben gebleven wie ik altijd was. Ik bén niet wat mij is aangedaan. Ik definieer mijzelf niet aan de hand van mijn omstandigheden, mijn vijanden of mijn narigheden, maar vanuit iets dat hoger reikt dan dat alles. Dáárom ben ik wie ik ben.

Ik ben mijn eigen baas. Omstandigheden kunnen pijnlijk, hard en zelfs verwoestend zijn, maar zij bepalen niet mijn identiteit. En juist daarom ben ik niet boos op jullie.

Onaangetaste kern

In elke situatie wist Yosef te bewaren wie hij in wezen was, door zich los te maken, נשני (nasjani), van zijn traumatische ervaringen. Niet door ze te ontkennen, maar door te voorkomen dat zij zijn identiteit gingen bepalen. Opmerkelijk genoeg komt ditzelfde woordwortel terug bij de verwrongen pees, de gid hanasjé (גיד הנשה). Wanneer de engel Jaakov raakt, wordt zijn heup ontwricht. De pees raakt los, niet afgesneden, maar ontkoppeld.

Zo ook bij Yosef: zijn pijn blijft bestaan, zijn verleden verdwijnt niet, maar het verliest zijn greep. De verbinding tussen wat hem is overkomen en wie hij ís, wordt losgemaakt. Dáár ligt de sleutel tot zijn veerkracht. Nee, Yosef is zijn ervaringen niet vergeten. Zijn vreselijke ervaringen zijn er nog en doen nog steeds pijn. Maar hij weet zichzelf ervan te bevrijden; zijn ellende bepaalt noch zijn gemoedstoestand noch zijn gedrag.

Een trauma is per definitie iets wat een mens zo diep raakt dat het zijn verdere leven dreigt te bepalen. En toch wist Yosef, ondanks alles wat hem overkwam, een onaangetaste kern in zichzelf te vinden en te bewaren. Een kern die niet werd beschadigd door verraad, onrecht of lijden.

Die zuivere kern draagt ieder mens in zich. Iedereen is in staat zich los te maken van pijnlijke ervaringen en zich te voeden vanuit zijn diepste essentie, een plek waar waardigheid, vrijheid en betekenis intact blijven. Maar hoe doe je dat?
Door te beseffen dat niet de gebeurtenissen die ons overkomen bepalen wie wij zijn of hoe wij ons voelen, maar de manier waarop wij daarop reageren. De gebeurtenis is gegeven; onze reactie is een keuze.
 Stel iemand stoot zijn hoofd. Dan zijn er grofweg twee reacties mogelijk.

1. Hij zegt ‘au’ en gaat verder met waar hij mee bezig was.

2. Hij zegt ‘au’ en denkt vervolgens: Het moet mij ook altijd overkomen. Ik heb altijd pech. Alles gaat mis met mij. Ik verdien dit blijkbaar.

Dit is een eenvoudig voorbeeld, maar het maakt iets essentieels duidelijk. Niet de gebeurtenis zelf bepaalt onze gemoedstoestand, maar het verhaal dat wij er vervolgens aan vastkoppelen. Alles ligt aan onze manier van denken en die hebben wij zelf in de hand. Wij zijn namelijk in staat om onze gedachten te beheersen en te sturen in welke richting wij maar willen. Wij kunnen ervoor kiezen om onszelf neer te halen met negatieve conclusies of wij kunnen kiezen voor mooie, positieve en liefdevolle gedachten. 

Precies daar ligt onze verantwoordelijkheid. En precies daar begint veerkracht.

Springplank

Daarna wordt de tweede zoon geboren, Bereeshiet 41-52:

וְאֵ֛ת שֵׁ֥ם הַשֵּׁנִ֖י קָרָ֣א אֶפְרָ֑יִם כִּֽי־הִפְרַ֥נִי אֱלֹקים בְּאֶ֥רֶץ עָנְיִֽי׃

“En de naam van de tweede heeft hij Efrayim genoemd omdat G-d mij vruchtbaar ( הִפְרַ֥נִי = hiefranie) heeft gemaakt in een land van mijn leed.

Efrayim betekent vruchtbaarheid en ontwikkeling. Die naam verwijst naar een diep proces. Wanneer een zaadje in de winter, in de koude, donkere aarde ligt te verrotten is het alleen maar ellende in de vieze modder. Toch moet het zaadje eerst ontbinden en door al die narigheid heengaan. Straks kan juist door die ontbinding een prachtige boom groeien met heerlijk sappige vruchten. Eerst heeft Yosef zich losgemaakt van zijn vreselijke misères maar daar bleef het niet bij. Daarna is hij overgegaan naar de volgende etappe. Hij heeft zijn trauma’s weten te gebruiken als springplank om zichzelf verder te ontplooien. De naam Efraïm komt van het woord הִפְרַנִי – hifraní, ‘Hij heeft mij vruchtbaar gemaakt’. Yosefs groei kwam niet ondanks zijn moeilijkheden, maar juist dóór hen. Zijn lijden werd geen eindpunt, maar een voedingsbodem.

Juist door zijn beproevigen bereikte Yosef een hoger niveau..

Vaak klagen wij over de problemen die op ons pad worden gelegd. Toch zijn het de moeilijkheden in het leven die ons ertoe dwingen om dieper in onszelf te graven en om schatten van kracht en potentieel te ontdekken. Als wij door een moeilijke fase in ons leven gaan, vechten wij er tegen en proberen wij van alles om er zo snel mogelijk van af te zijn om zo ons ‘normale’ leven weer te hervatten. We beseffen niet dat deze moeilijke fase niet alleen ons niet in de weg zit, maar juist een belangrijk deel van onze weg is! G-d stuurt ons deze ‘vervelende’ fase om het beste en het diepste dat in ons verborgen ligt naar boven te halen. 

Een olijf moet met kracht geperst worden alvorens er smaakvolle olie uit kan vloeien. De fluorescerende staafjes moeten gebroken worden voordat ze licht geven. Een lucifer moet je langs schuurpapier schaven alvorens je een vlam kunt creëren. Schuurpapier? Au! Kennelijk is de wrijving noodzakelijk om iets te doen ontstaan wat nog mooier en nog lichter is.

Wij laten ons niet naar beneden sleuren door tegenstellingen en onrechtvaardigheden. Integendeel: wij gebruiken deze moeilijkheden om verborgen krachten in onszelf aan te boren om daarmee de struikelblokken te overwinnen.

רֹ֘עֵ֤ה יִשְׂרָאֵ֨ל ׀ הַאֲזִ֗ינָה נֹהֵ֣ג כַּצֹּ֣אן יוֹסֵ֑ף יֹשֵׁ֖ב הַכְּרוּבִ֣ים הוֹפִֽיעָה׃

“Herder van Israel, luister, jij leidt Yosef (het Joodse volk) als een kudde, Jij rust tussen de Keroewiem (de engelen op de gouden ark in de tempel).”

In bovenstaand vers, Tehilim 80:2, wordt het Joodse volk als geheel aangeduid met de naam Yosef. Daarmee wordt een krachtige boodschap meegegeven: wij kunnen allemaal ‘Yosefs’ zijn. Door ons eerst los te maken van alles wat ons is overkomen en het vervolgens te gebruiken als bron van groei. En is dit niet precies wat ons volk, onze soldaten, onze gewonden, onze weduwen en wezen sinds 7 oktober hebben laten zien?

De zegen

In onze parasja zegent Jaakov, vlak voor zijn sterven, al zijn zonen en ook zijn twee kleinzonen, de zonen van Yosef. Wanneer het moment van zegenen aanbreekt, plaatst Yosef zijn oudste zoon, Menasjé, aan de rechterkant van zijn vader, de sterke zijde, en Efraïm, de jongste, aan de linkerzijde, de zwakkere kant.

Maar grootvader Jaakov kruist zijn handen. Zijn sterke rechterhand rust niet op Menasjé de oudste, maar op Efraïm.

“Niet zo, papa!”

“Toe nou,” lijkt Yosef te zeggen, “laten we niet opnieuw dezelfde fout maken. Al dat voortrekken van de jongste boven de eerstgeborene, daar komt alleen maar ellende van. Kijk naar Kain en Hevel, Jisjmaël en Jitschak, jijzelf en oom Esav. En kijk naar mij: hoeveel ellende heb ík moeten doorstaan omdat jij mij voortrok en mijn oudere broers verteerd werden door jaloezie.”

“Ik weet het, mijn zoon. Ik weet het,” antwoordt Jaakov (Bereesjiet 48:19).

Twee keer: ik weet het. Ja, Yosef, je vader wéét hoe pijnlijk dit patroon kan zijn. Hij weet wie de oudste is. Maar hij weet ook wat er dieper onder ligt. Hij hoort wat je zegt, en hij hoort wat je níét zegt. Hij ziet hoe situaties eruitzien, maar begrijpt ook wat ze in wezen zijn.

Menasjé, het vermogen om je los te maken van wat je is overkomen, is een hoog niveau. Maar het doel is Efraïm: je uitdagingen gebruiken als katalysator voor groei. Niet alleen loskomen van pijn, maar haar omzetten in vruchtbaarheid en ontwikkeling, zelfs in de ergste ballingschap.

Juist daarom legt Jaakov zijn rechterhand op Efraïm. Omdat vruchtbaarheid en groei de uiteindelijke bestemmingen moeten zijn. En omdat ware kracht niet alleen ligt in het zich losmaken van tegenslag, maar in wat wij er verder mee doen.

Kracht om vol te houden

Zo beëindigen we Bereesjiet: met een held die zelfs in Egypte (ballingschap, duisternis en moeilijkheden) en juist omdat hij zich ín Egypte bevindt, weet te groeien en te bloeien. 

Yakov verzoekt dat na zijn sterven zijn lijk meteen naar Israel gebracht zou worden om hem daar te begraven. Maar toen Yosef stierf, verliep het anders. Yosef koos ervoor om ook na zijn sterven in Egypte te blijven. Zijn lichaam werd pas later bij de uittocht uit Egypte naar Israel gebracht en in Shechem begraven. Zolang er nog Joden in Egypte waren zou Yosefs lichaam daar blijven. Yosef was een leider die zelfs na zijn sterven zijn volk niet verliet.

Na het eerste boek volgt Choemash Shemot, het tweede boek. Hierin zullen de ballingschap in Egypte en de slavernij van het Joodse volk in alle details aan bod komen.

Waar hebben de Joodse slaven de kracht vandaan gehaald om als volk te overleven? De kracht kwam van Yosef, een man die maling had aan moeilijkheden en trauma’s, een leider die zelfs na zijn sterven zijn volk niet wilde verlaten. Het Joodse volk heeft kracht weten te putten uit het feit dat Yosef zelfs na zijn sterven in Egypte is gebleven.
Zowel zijn aanwezigheid en alles wat hij vertegenwoordigde hebben het Joodse volk moed en kracht gegeven.

Toen en nu ook inspireert Yosef ons om het leven in ballingschap vol te houden. De slavernij is nu anders dan toen. We worden niet meer met een zweep geslagen als wij niet genoeg produceren. Toch ligt er voor ons volk, constant gevaar op de loer. 

Slapende krachten

Ook inwendig worden we met slavernij geconfronteerd.  We zijn verslaafd aan allerlei zaken die ons in bedwang houden en waar we ons maar moeilijk van los kunnen maken: gewoontes, sigaretten, alcohol, internet, smartphones…

Yosef inspireert ons om slapende krachten te ontdekken en te ontplooien. Hij leert ons dat wij allemaal een vonkje in onszelf hebben dat door niemand en door niets geraakt kan worden; dat is onze ziel, onze neshama, een waar deel van G-d dat in ieder mens aanwezig is. Net zo min als je G-d kunt verwoesten kun je ook niet de ziel in jezelf kapot maken. Die ziel geeft ons de kracht om natuurlijke ballingschapsgrenzen te doorbreken, om zelfs in de gevangenis en in de slavernij vrij van geest te blijven en onze begeertes, verleidingen en verslavingen te beheersen.

Net zoals Yosef zich aan zijn broers heeft geopenbaard, vragen wij aan G-d om zich aan ons te openbaren en het messiaanse tijdperk in te luiden.

Zo eindigen wij Parashat Wajechie en tevens het hele boek Bereesjiet, met het sterven van onze ballingschapsheld Yosef en het bijzondere feit dat hij er voor koos om in Egypte te blijven zelfs na zijn overlijden. Wanneer het verhaal uitgelezen is roept iedereen luidkeels een uitdrukking uit die na het bereiken van het einde van elk van de vijf boeken gezegd wordt:

חזק חזק ונתחזק

“Wees sterk, wees sterk en laten wij onszelf versterken!”

Bracha Heintz

Ben je teleurgesteld als je het ene moment helemaal geïnspireerd raakt en daarna gedrag vertoont waar jij je voor moet schamen? Dit is niet nodig. Het gebeurt omdat ieder mens twee aspecten in zich heeft: spiritueel en materieel. De geordende werkelijkheid van ‘overdag’ tolereert geen paradoxen, maar in de wereld van dromen is alles mogelijk. En juist door die paradoxen en tegenstellingen kun je de hogere wereld raken….

Download hier het artikel in printversie (PDF)

Droom of werkelijkheid

Een vrouw wordt ‘s ochtends wakker en vertelt haar echtgenoot dat zij een wonderbaarlijke droom heeft gehad en dat ze probeert uit te zoeken welke boodschap daarin verborgen ligt. ‘In mijn droom’ vertelt zij hem ‘ontving ik een cadeau. Het was een bijzondere, prachtige ketting, vol met glanzende diamanten en edelstenen. Wat denk je wat dit betekent?’ Waarop de man antwoordt: ‘Schat, wacht rustig tot vanavond af en je zult de betekenis van jouw droom ontdekken.’

De vrouw kijkt verwachtingsvol uit naar wat er gebeuren gaat. Tegen de avond hoort ze de sleutel in het sleutelgat van de voordeur draaien. Haar man komt binnen en heeft inderdaad een pakje bij zich. Hij geeft het haar en opgewonden maakt ze het mooi verpakte cadeau open. Het is een boek met als titel: De betekenis van uw dromen.

Dromen

Halverwege het eerste boek van Bereeshiet beginnen de dromen. Het is eerst Yakov die, onderweg naar Lavan, over een ladder droomt. Daarna, in onze parasha, droomt Yosef over zichzelf en hoe zijn gezinsleden voor hem buigen. De bakker en de wijnschenker komen ook aan de beurt: zij dromen in de gevangenis. We eindigen in de komende parasha met Farao die over koeien en korenaren gaat dromen.

Wat is er toch met al die dromen? Het is alsof de realiteit naar dromenland verschuift. En wat betekenen dromen? Zijn ze niet gewoon losse flarden, ontstaan uit de indrukken en gedachten die ons overdag hebben beziggehouden en die vervolgens in de slaap naar buiten komen?

In 1804, lang voordat Sigmund Freud, stichter van de psychoanalyse zijn intrede deed, schreef Rabbi Shneour Zalman uit Liadi een verhandeling over dromen. Het was ter gelegenheid van onze parasha en gebaseerd op een bekend vers uit Tehilim (126 -1):

שִׁ֗יר הַֽמַּ֫עֲל֥וֹת בְּשׁ֣וּב ה’ אֶת־שִׁיבַ֣ת צִיּ֑וֹן הָ֝יִ֗ינוּ כְּחֹלְמִֽים׃

‘Een lied van de trappen: wanneer G-d ons terug zal brengen naar Tsiyon dan zullen wij als dromers zijn.’

Met andere woorden: wanneer Mashiach zal komen en wij terugkijken op de tijd vóór zijn komst, dan zal het lijken alsof ons leven in ballingschap niet meer was dan een droom. Juíst daarin ligt onze ware genezing van alle pijn en trauma’s die ons zijn aangedaan.

Het is vergelijkbaar met het verschil tussen iemand die droomt dat hij gegijzeld is en iemand die dit werkelijk meemaakt. De dromer schrikt hevig, wordt bezweet en schreeuwend wakker, maar tien minuten later hervindt hij zijn rust en pakt hij zijn dagelijkse beslommeringen weer op. Het was tenslotte maar een droom. Daarentegen iemand die werkelijke gruwelijkheden heeft ondergaan, zal de trauma’s tot in zijn graf met zich meedragen. Welnu, wanneer Mashiach er zal zijn, zullen we een nieuw leven kunnen beginnen waarbij wij de trauma’s van de ballingschap van ons zullen kunnen afschudden alsof het een nachtmerrie is geweest.

In een droom mag alles

Wat is een droom? In een droom beleef je twee tegengestelde situaties in één. Paradoxen kunnen gelijktijdig bestaan. De droom maakt vrede tussen zaken die normaal gesproken niet tegelijkertijd aanwezig kunnen zijn. Een droom brengt twee situaties samen die elkaar eigenlijk uitsluiten. Zo kun je dromen dat je tegelijkertijd in Australië en in Nederland bent of dat een olifant door het oog van een naald gaat enz… In werkelijkheid is dit onmogelijk, maar in een droom kan alles.

Hoe gaat dat eigenlijk in zijn werk? De mens beschikt over verschillende vermogens: intellectuele eigenschappen enerzijds en verbeeldingskracht anderzijds. Onze gedachten worden door het intellect geordend, gewogen en begrensd: ‘Dit kan wel, dat kan niet. Dit is mogelijk, dat onmogelijk.’ De verbeelding daarentegen kent geen restricties; in haar domein is alles denkbaar, alles mogelijk.

Wanneer we wakker zijn, houdt het intellect de leiding. Beide vermogens zijn wel actief, maar het verstand heeft de overhand. Overdag kun je de wildste gedachten hebben, maar er is altijd een innerlijke stem die zegt: ‘Doe even normaal.’ Je verstand fluit je terug wanneer je fantasieën op hol slaan.

Tijdens de slaap echter komt het intellect tot rust en krijgt de verbeelding vrij spel. Zij neemt het stuur over, en dan ontstaat die wonderlijke wereld waarin niets hoeft te kloppen en toch alles betekenisvol lijkt. Natuurlijk zijn er ook mensen die overdag in hun fantasieën leven, maar in zo’n geval is het waarschijnlijk beter dat er een arts aan te pas komt die een diagnose zal stellen.

Ballingschap van de ziel

Dromen is nu precies wat er tijdens de ballingschap gebeurt. Over welke ballingschap hebben wij het? Over de ballingschap van de ziel die eigenlijk in een hogere wereld thuis hoort maar die bij de geboorte van een mens naar deze materiële wereld verbannen wordt. Zo komt de ziel in een lichaam terecht en wordt gedwongen om daar jarenlang in een vreemde omgeving te vertoeven.

De ziel is in ballingschap, gevangen door het lichaam dat steeds naar materie verlangt terwijl de ziel een spiritueel wezen is. Een wezen dat zich helemaal bekneld voelt in dat lichaam. Met pijn en moeite lukt het de ziel af en toe om de mens te overtuigen iets goeds en iets spiritueels te doen.

De ziel is uit zijn hemelse onderkomen naar de aarde toegestuurd en zit daar vast in het lichaam. Deze ballingschap wordt vergeleken met een droom. In een droom worden je bewustzijn en je intellectuele capaciteiten in zekere mate afgestompt; tegenstrijdigheden kunnen tegelijkertijd bestaan. Omdat je aan het dromen bent, heb je daar totaal geen moeite mee.

Wat zijn de tegenstrijdigheden?

Neem het voorbeeld van een goede Jood. Hij staat ’s ochtends op en het eerste wat hij doet is zijn ochtendgebed zeggen. Hij mompelt niet elke dag wat woorden uit zijn gebedenboek. Nee, hij concentreert zich en bedankt G-d voor al het goede in zijn leven, vraagt Hem wat hij nodig heeft en is zich ervan bewust dat alles van Hem komt. Hij voelt zich tijdens zijn gebed verbonden met G-d, zo veel zelfs dat hij dat gevoel eigenlijk altijd zou willen vasthouden. En of hij dit nou dagelijks ervaart of alleen af en toe of misschien alleen op Yom Kipoer of als hij bij de Klaagmuur staat, doet er even niet toe. Hij ervaart gevoelens en emoties, verlangt naar spiritualiteit en wil de wereldse zaken eigenlijk loslaten. 

Maar dan is de tijd van het gebed over. Hij gaat ontbijten en naar school of naar werk. En wat blijft er dan nog over van zijn spirituele reis en ervaring van een uur daarvoor? Hij kiest misschien wel voor het lekkerste ontbijt, neemt de grootste portie en eenmaal op school of op z’n werk blijkt hij zich ook niet aan alle ethische waarden te houden. Wat is er ondertussen gebeurd?

Wat het ook is, de volgende dag gebeurt weer precies hetzelfde. Het ene moment kan iemand zo G-ddelijk bezig zijn en een ogenblik later bezwijkt hij voor zijn materiele verlangens en zwakheden. Wat tegenstrijdig! Wat een paradox! Hij zou zich kunnen afvragen: ‘Wie ben ik eigenlijk? Ben ik de persoon die op Yom Kipoer in sjoel stond te huilen of ben ik de zakenman die een beetje gelogen heeft om een deal te sluiten? Als ik werkelijk geïnspireerd raak, diep onder de indruk ben en mij boven het materiële verheven voel, hoe kan ik dan een moment later zo anders handelen? Wie is de werkelijke ik? Ben ik een hypocriet, een leugenaar?  Neem ik mijzelf elke keer weer opnieuw in de maling? Ben ik diegene die zich geïnspireerd voelt of ben ik diegene die bezwijkt voor allerlei verleidingen?’ 

Hij leeft in twee werelden. Maar wie is hij werkelijk? Welke van de twee klopt? Een eerlijk mens kan met deze tegenstrijdigheid geen rust in zijn leven vinden. Hij gaat vragen stellen en conclusies trekken: ‘Als alle inspiratie en emoties die ik op speciale momenten opdoe mij zelfs enkele momenten later niet kunnen weerhouden van lichamelijke begeertes, wat zijn ze dan waard?’ Hij zou gedesillusioneerd kunnen raken. 

Hij zou kunnen concluderen dat, als hij in twee realiteiten leeft, er eentje wel vals moet zijn. ‘Ben ik geestelijk of materieel? Egoïstisch of vrijgevig? Gedraag ik mij als een dier of als een mens? Ben ik oppervlakkig of heb ik juist diepte? Was mijn inspiratie tijdens het gebed een verbeelding? Was het een droom? Is het feit dat ik van G-d houd een illusie?‘ Menigeen raakt van deze tegenstelling in de war en gelooft gemakshalve nergens meer in. Niet in zichzelf en niet in anderen. Maar de werkelijkheid is dat wij in ballingschap leven waarin tegenstrijdigheden een dagelijks terugkerend fenomeen is. Koning David beschrijft in Tehilim deze situatie als een droom:

… הָ֝יִ֗ינוּ כְּחֹלְמִֽים

‘Wij waren als dromers’ (in een wereld vol tegenstrijdigheden). Dromen zijn een samenstelling van paradoxen en de wereld waarin wij leven is net als een droom.

En de oorsprong van dromen, die bevindt zich juist in een zeer hoge wereld die beschreven wordt als een wereld van cirkels.

Wereld van cirkels

Zonder al te mathematisch te worden weet iedereen dat een cirkel geen bovenkant en geen onderkant heeft. Geen rechts en geen links. Hoe je de cirkel ook went, draait of keert, er treedt geen verandering op. Er is eenheid en oneindigheid. In een cirkel bestaan geen tegenstrijdigheden, geen paradoxen en geen verschillen. Er valt geen onderscheid te maken tussen rechts of links. Het is onmogelijk om de verschillende componenten van een cirkel te analyseren omdat die er nu eenmaal niet zijn. In een cirkel bestaan geen componenten. Alles is gelijk. Er zijn geen verschillende niveaus of categorieën of subcategorieën. Het is één en al eenheid en gelijkheid.

De wereld van cirkels is nog hoger dan die van het intellect. Het verstandelijk vermogen analyseert, sorteert, differentieert, zoekt verschillen en schept orde. Maar er bestaat een wereld die hoger is, de wereld van cirkels en dromen. Op het moment dat de hogere wereld zich hier beneden openbaart, dan veranderen de cirkels in lijnen. Lijnen zijn begrensd; ze hebben een richting, een bovenkant en een onderkant en vaak ook een begin en een einde. Je kunt ook een lijn rechts hebben en een lijn links.

In dromenland kunnen paradoxen co-existeren, want in de wereld van cirkels bestaan er geen tegenstrijdigheden. Wat hier op aarde onmogelijk en paradoxaal is, kan in de wereld van cirkels wel. Op het moment dat je van de wereld van dromen en cirkels naar beneden gaat, in een wereld waar intelligentie en analyse de overmacht hebben, dan stoppen de dromen en de onmogelijke situaties. Het intellect laat paradoxen niet toe.

Tegelijkertijd vervult dit denkvermogen in onze wereld een cruciale rol. Om hier goed te kunnen functioneren halen onze hersens alles uit elkaar, ontdekken zij verschillen en kunnen zaken rangschikken. Organisatie, roosters, verantwoordelijkheden zijn een deel van het dagelijks leven. Zouden deze normale zaken ontbreken dan zou er chaos heersen. Deze chaos en duisternis bestaan wel in de dromenwereld, alsook in de slaap van de ballingschap. In de duisternis van de ballingschap lopen mensen half te slapen. Hun natuurlijke affiniteit voor spirituele zaken is afgemat. Zij zijn daardoor in staat om het ene moment geïnspireerd te zijn om vervolgens ietsje later weer kleine of zelfs ernstige fouten te begaan.

Deze tegenstelling lijkt afschuwelijk, hypocriet en vals. Maar is dat wel zo? Welke realiteit is de echte: De wereld van intellect met lijnen en alles-onder-controle of is het de wereld van tegenstellingen, cirkels en dromen?

Beperkende wereld

Hoezo denken wij dat wij G-d zouden kunnen analyseren en begrijpen (lijnen) terwijl Hij hoger is dan deze wereld en tevens hoger is dan de wereld van cirkels. Beide werelden zijn immers door Hem geschapen. En hoe zouden wij G-d kunnen begrijpen of Zijn doen en laten met onze hersens kunnen analyseren of er zelfs vragen over kunnen stellen, terwijl Hij de Schepper is van hersens, van het kunnen begrijpen, van lijnen en van cirkels?

Als je droomt, ervaar je cirkels en eenheid. Of dacht je nou echt dat G-ddelijkheid betekent dat je alles op een rijtje (lijnen) hebt? Wie zijn wij om te bepalen wat spiritualiteit betekent? Wij gebruiken intelligentie om te toetsen of iets klopt of niet, of iets G-ddelijk is of niet. Maar waarom zou je G-d willen aankleden in een intellectueel jasje? Waarom zou je G-d willen beperken met intellectuele kwalificaties terwijl Hij ver boven ons IQ verheven is. 

Wie heeft het hele concept van intelligentie en ‘het kunnen begrijpen’ gecreëerd? Natuurlijk G-d, aangezien Hij alles gemaakt heeft, niet alleen de natuur. Ook gevoelens, ideeën, intelligentie enz… zijn schepselen van G-d. Hoezo denken wij dan dat wij G-d kunnen begrijpen terwijl Hij zelf ‘het begrijpen’ geschapen heeft? We zouden G-d daardoor ontzettend beperken. Intellect (lijnen) geeft veel mogelijkheden, maar ten aanzien van G-d is het een beperking. Er bestaat namelijk een wereld die hoger is dan intellect en dat is de wereld van cirkels, eenheid, dromen en tegenstrijdigheden.

De kabbala is er heel duidelijk over: Wees niet bang van tegenstrijdigheden. Je hoeft niet per se te kiezen. Je hoeft je niet schuldig te voelen, maar wel verantwoordelijk. Schuldgevoel is namelijk een gevaarlijk goedje. Denk niet dat je afgescheiden bent van het G-ddelijke omdat het je niet lukt om altijd high te zijn. Hoe weet je überhaupt hoe G-ddelijke energie er uitziet? Niet alles is zwart-wit, goed of slecht. In een cirkel bevindt zich geen bovenkant en onderkant. Misschien raak je met je tegenstellingen juist dat niveau waar alles één is.

Hoe zit het dan met de rechtschapen man? Die persoon die nooit iets verkeerd doet? Hij is in staat om, terwijl hij wakker is, het spirituele te raken. Maar wij, de gewone mensen, die moeten het maar doen met een slaperig en dromerig gevoel. Een dromenland waar paradoxen gedijen en cirkels geraakt worden.

De verlossing

Het is dus niet zo dat dromen niet echt zijn. Dat zijn ze wel. Dromen komen uit een wereld die echter is dan echt. Maar wat? Het is allemaal in een vorm van duisternis en beperkt bewustzijn. En daar gaat de verlossing verandering in brengen. Want dan zal deze hogere wereld van cirkels waarneembaar worden, ook al slaap je niet, op klaarlichte dag, zonder duisternis of slapende, onbewuste toestanden.

Wanneer de ballingschap voorbij zal zijn en de duisternis verdwenen, dan zullen we de wereld van cirkels op klaarlichte dag, op een bewuste manier ervaren. Net zoals de rechtschapen man dat nu al kan. We zullen dan terugkijken op de ballingschap als een wereld met dromen.

De verlossing zal in wezen niets nieuws brengen, maar licht werpen op wat er al was. Het gaat geen nieuwe wereld zijn, maar de oude situatie zal op een nieuwe manier door iedereen waargenomen kunnen worden. We zullen dan in staat zijn om terug te kijken naar de ballingschap en alle ellende van de Joodse geschiedenis alsof het één grote nachtmerrie is geweest. Niet omdat wij onze gevoeligheid kwijt zullen raken, maar omdat wij in staat zullen zijn om ons totaal te bevrijden van alle beknellende ervaringen. De traumas van millenialange verbanningen, verkrachtingen en martelingen zullen in hun geheel verdwijnen. En omdat de tijd van Mashiach zo ontzettend nadert, zien wij sinds het begin van de eenentwintigste eeuw een geweldige golf van allerlei zeer succesvolle therapieen en methodes opkomen om van diepe traumas af te komen. 

Betekenis en eenheid

Zo komen wij terug bij Yosef Hatsadiek, de rechtschapen man in onze parasha. Een man die veel droomde en op klaarlichte dag toegang had tot de verklaringen van al deze dromen. Bij hem waren er geen tegenstrijdigheden. De ballingschap en duisternis hadden geen effect op hem. Hij kon net zo goed in Egypte gedijen als in Israel. Hij behield zijn waardigheid of hij nou  een slaaf of gevangene was of als onderkoning werd benoemd. Waar een ander chaos zag, ontdekte Yosef betekenis. Hij gebruikte zijn intellectuele capaciteiten, maar liet zich niet door hen begrenzen. Hij droeg zijn eenheidsbril. Een bril die hem in staat stelde om de tegenstrijdigheden uit dromen en uit het leven te verenigen.

Yosefs broers waren niet op zijn niveau. Ze waren jaloers op hem en op zijn dromen. Maar Yosef liet zich niet afleiden. Hij liet zich niet ontsporen door de paradoxen in het leven. Zelfs helemaal alleen in Egypte, verkocht als slaaf door zijn eigen broers en vervolgens twaalf jaar lang als een crimineel opgesloten in de gevangenis, heeft Yosef zijn focus op de spirituele dimensie in het leven kunnen behouden. Waarom? Omdat waar een ander paradoxen zag, hij eenheid ontdekte. Waar een ander chaos beleefde, gebruikte Yosef de tegenstrijdigheden van het leven als springplank om de wereld van cirkels te bereiken, de eenheid van G-d. De eenheid die in de toekomst, wanneer Mashiach er zal zijn, voor iedereen op klaarlichte dag toegankelijk zal zijn.

Word dus niet neerslachtig als je in je dagelijkse leven op sommige momenten geïnspireerd bent en later gedrag vertoont waar jij je voor zou moeten schamen. In deze wereld is het een paradox, een droomsituatie, maar in hogere werelden bestaan er geen tegenstrijdigheden.

Natuurlijk moet je je best doen om ervoor te zorgen dat je zo veel mogelijk en zo vaak mogelijk gedrag vertoont dat overeenstemt met je inspiratie. Maar aangezien wij niet perfect zijn, beseffen wij dat wij juist hogere werelden kunnen raken door deze paradoxen te beleven…

Met de hoop dat we tegenstrijdigheden gauw achter ons kunnen laten,

Shabbat Shalom!

Bracha Heintz

Gebaseerd op een les van Rav YY Jacobson.
Tekst: Bracha Heintz | Opmaak: Rianne Meijer, Sonja Tamam en Devorah Verwoerd

Klik om wekelijks per WhatsApp een artikel te ontvangen

GROTE CHANOEKA VIERING in UTRECHT
Met de burgemeester, Commissaris v.d. Koning en Eerste en Tweede Kamerleden

Zondag 14 dec 2025
Sociëteit de Vereeniging
Mariaplaats 14
16:00 – 19:00 uur
www.chanoeka.info

Muziek & dans
Entertainment & toespraken
Apart kinderprogramma

Iedereen welkom!

Helpt u mee om de continuïteit van deze artikelen te waarborgen? Door te sponsoren word je een actieve partner en steun je ook verdere activiteiten! Doneren kan hier op chabadutrecht.nl/doneren.

Beeld: chabad.org