Yakovs droom over engelen die een ladder op en neer beklimmen heeft een diepere betekenis. Ieder mens heeft namelijk een aardse versie die zich onderaan de ladder bevindt en een hemelse versie helemaal bovenaan die ladder. Weet jezelf op te trekken naar je maximale potentieel! Richt je blik naar de bovenkant van de ladder en ontdek hoe krachtig en stralend je kan zijn.

Download hier een printversie van dit artikel (PDF)

Een man kwam naar zijn Rebbe toe voor advies. Hij had moeite met zijn begeertes. Hij werd steeds verleid en kwam maar niet van zijn slechte gewoontes af. De Rebbe gaf hem advies: vermijd de triggers, de omstandigheden die jou brengen tot het ongewenste gedrag, maar besef vooral het feit dat dit negatieve gedrag totaal niet reflecteert wie je werkelijk bent!

Yakov was op de vlucht. Hij rende voor z’n leven omdat zijn broer Esaw hem wilde vermoorden. Onderweg werd het ineens donker en Yakov ging slapen.

וַֽיַּחֲלֹ֗ם וְהִנֵּ֤ה סֻלָּם֙ מֻצָּ֣ב אַ֔רְצָה וְרֹאשׁ֖וֹ מַגִּ֣יעַ הַשָּׁמָ֑יְמָה וְהִנֵּה֙ מַלְאֲכֵ֣י אֱלֹק֜ים עֹלִ֥ים וְיֹרְדִ֖ים בּֽוֹ׃

En hij (Yakov) droomde en er was een ladder op de aarde geplaatst en de bovenkant reikte naar de hemel en er waren G-ddelijke engelen die er opstegen en ervan afdaalden.  Beréshiet 28-12

Waren de engelen aan het sporten dat ze de ladder op en neer klommen? En waar kwamen deze engelen vandaan en waar gingen ze heen?

Yisrael

In de 18de eeuw leefde er een jongetje dat Yisrael heette. Hij was uitzonderlijk begaafd en zou later uitgroeien tot een grote rabbijn, bekend als de heilige Ruzhiner. Al op jonge leeftijd had Yisrael een bijzondere scherpzinnigheid: telkens wanneer Rashi (de beroemde geleerde uit de 11de eeuw) een verklaring gaf bij een vers, begreep hij meteen welke vraag of onduidelijkheid Rashi wilde oplossen. 

Maar bij het leren van juist dit vers bleef kleine Yisrael stil. Zijn meester keek hem verbaasd aan en vroeg waarom hij geen vragen had over de droom van Yakov en over de engelen die de ladder op en neer gingen. Yisrael antwoordde rustig: ‘Het was toch maar een droom. Hoe kun je vragen stellen over een droom? Zou een droom helemaal geanalyseerd moeten worden?’

Maar kleine Yisroel had het toch niet helemaal bij het rechte eind. Dromen kunnen namelijk wél betekenis dragen. Dat geldt voor onze eigen dromen en des te meer voor de dromen die in de Tora worden beschreven. Daarom is het zeker de moeite waard om de droom van een rechtschapen man als Yakov aandachtig te onderzoeken.

Yakov kreeg deze droom terwijl hij onderweg was naar Aram Naharajiem, waar hij een gezin zou stichten en waar uiteindelijk de twaalf stammen zouden ontstaan. Geen wonder dat deze droom, met zijn diepe symboliek en lagen van betekenis, door de eeuwen heen door talloze geleerden is bestudeerd, geanalyseerd en geïnterpreteerd.

Yosef laat zich niet lokken

Eén van de vele interpretaties vinden wij in de Talmoed (Choelien 91b):

‘De engelen stegen op en keken naar zijn aangezicht van boven en ze daalden en keken naar zijn aangezicht van beneden. Zij probeerden (uit jaloezie, Rashi) om hem in gevaar te brengen en meteen stond G-d boven hem. Rabbi Shimon ben Lakish zei… ‘als een mens, die zijn zoon waaiert om hem tegen de warmte te beschermen’.

Wat heeft dit te betekenen? Wat zijn de twee aangezichten, eentje boven en eentje beneden en van wie zijn ze? Waar waren de engelen jaloers op? En waarom wordt G-d vergeleken met een vader die zijn zoon koelte toewuift?

Om antwoord te geven op al deze vragen moeten wij zoeken waar de Torah nog meer het woord ‘aangezicht’ gebruikt. De Talmoed (Sota 35b & Sota 36b) helpt ons verder. We belanden daarvoor twee parashiot verder in Wajéshew wanneer Yosef, de zoon van Yakov, als een slaaf in Egypte bij Potifar werkt.

Yosef was slim en handig en zijn baas promoveerde hem tot hoofdbutler, verantwoordelijk voor alles wat er zich in zijn huis afspeelde. Alles goed en wel, ware het niet dat mevrouw Potifar helemaal verliefd werd op Yosef en hem probeerde te lokken om een relatie met haar aan te gaan. Yosef weigerde keer op keer, maar madame Potifar liet zich niet ontmoedigen. Elke dag probeerde ze hem met mooie woorden te verleiden. De kleren die zij in de ochtend droeg verwisselde ze in de avond. Tegelijkertijd dreigde ze hem te martelen, zijn ogen uit te trekken en hem in de gevangenis te stoppen als hij niet in zou gaan op haar verzoek. Dat laatste heeft ze uiteindelijk gedaan. En als je in Egypte in de gevangenis belandde, dan was dat levenslang! Maar Yosef liet zich niet lokken. Ze bood hem zelfs 1000 zilverstukken aan. Hij hield voet bij stuk!

Tot op de dag dat er een nationale feestdag was en iedereen de deur uit was. Iedereen, behalve Yosef en mevr. Potifar, die als enigen thuis bleven. En nu zag mevr. Potifar haar kans en Yosef gaf bijna toe…bijna…

Twee gezichten

Laten we allereerst  proberen ons voor te stellen in welke situatie Yosef zich toen bevond. Stel dat ik een jongen van 17 jaar in Egypte ben. Ik heb geen familie of vrienden, die zich om mij bekommeren. Ik ben alleen op de wereld. Mijn moeder is vele jaren terug, bij de bevalling van mijn broertje, overleden. Met mijn geliefde vader heb ik geen contact omdat aan mijn vader is verteld dat ik niet meer leef. En mijn broers? Die lusten mij rauw, zo jaloers zijn ze op mij dat zij mij, hun bloedeigen broertje, als slaaf hebben verkocht.
Yosef woonde in Egypte, een land waar immorele praktijken de norm waren. Niemand zou zich bekommeren of het zelfs te weten komen als hij een relatie met een getrouwde vrouw zou hebben gehad. Bedreigd en alleen op de wereld liet Yosef zich op die bewuste dag bijna verleiden, totdat hij ineens het aangezicht van zijn vader vernam en dat is, beste lezer, hetgeen hem ervan weerhield om te bezwijken voor de avances van zijn bazin. Wat was dat toch met het gelaat van Yakov, dat deze de kracht aan een tiener kon geven om zich te bevrijden van de aantrekkingskracht van onzedelijk gedrag en de bedreigingen van de echtgenote van zijn baas?

Niet alleen Yakov heeft twee aangezichten, maar ieder mens ervaart dit fenomeen. Twee gezichten, twee persoonlijkheden, twee identiteiten. Eentje boven en eentje beneden. Een hemels gezicht en een aardse versie. Je gezicht beneden is wie je bent en je gezicht boven is wie je zou kunnen zijn, wie je kan zijn wanneer je je potentieel zou gebruiken. Hier beneden is hoe het er in de werkelijkheid aan toegaat. Daarboven is wat G-d voor jou heeft bedacht. Toen G-d je gemaakt heeft, had Hij er een bepaald beeld bij van wie je zou kunnen zijn met de hulpmiddelen en de gaven die Hij jou geschonken heeft.

Enerzijds is er de persoon zoals jij het ervaart en anderzijds de persoon die G-d voor ogen heeft gehad toen Hij een ziel in jouw lichaam blies. Ieder mens heeft twee gezichten: jouw volledig potentieel, volledige grootsheid en volle glorie indien je al jouw mogelijkheden zou optimaliseren en anderzijds wat je er tot nu toe dagelijks van hebt gebrouwen. Het verschil tussen wat je zou kunnen zijn en wat je werkelijk bent.

Identiek

Je zou je kunnen afvragen welk beeld G-d van je heeft; het is hetzelfde beeld dat je van jezelf hebt op je beste, meest verheven en inspirerende momenten. Maar wat heb je er tot nu toe van gemaakt? Vaak lijken de twee beelden niet op elkaar. Het aardse beeld is maar een vage kopie, een armoedige versie van het hemelse beeld, van de gigantische mogelijkheden die diep binnenin jou verstopt liggen.

De eerste Lubavitcher Rebbe vertelt ons dat als je naar jezelf en naar je medemens kijkt, je moet proberen de hemelse versie te beschouwen. Kijk naar zijn en jouw mogelijkheden en potentieel, naar het oorspronkelijke hemelse exemplaar dat G-d voor hem of voor jou heeft bedacht.

Dit is de reden dat de engelen op en neer gingen. Ze waren bezig om beide aangezichten van Yakov te vergelijken. Ze kwamen tot de ontdekking dat beide identiek waren. Zoiets hadden zij nog nooit meegemaakt. Yakov, die een rechtschapen man was, gebruikte namelijk in zijn leven al het potentieel dat hij tot zijn beschikking had. Hij liet zich niet tegenhouden door angst om te falen of niet 100% te slagen. Hij liet zich niet tegenhouden door schuldgevoelens, schaamte of één of ander minderwaardigheidscomplex. Zijn doel was om het beeld, dat G-d van hem had, in zijn dagelijks leven ten uitvoer te brengen.

En het is dát beeld, dát aangezicht, déze manier van in het leven staan, die Yosef ineens voor ogen kreeg op het moment dat hij zich bijna liet gaan, een moment van gigantische verleiding. Toen Yosef ineens bedacht wie hij kon zijn en dat ook wilde aanhouden, kreeg hij de kracht om de verleiding te weerstaan. Het gaf hem het zelfvertrouwen dat hij nodig had om abrupt weg te rennen en naar buiten te gaan, waardoor zijn kleed in de handen van Potifar achterbleef.

Zij gebruikte het gescheurde kleed als bewijs dat Yosef haar had willen verkrachten. Het aangezicht van Yakov had ervoor gezorgd dat onze grootse, nobele en machtige 17-jarige Yosef in staat werd gesteld om de destructieve verleiding van zijn bazin recht in haar gezicht af te wijzen. Yosef werd zich bewust van het feit dat hij zo veel meer waard was en aankon dan door toe te geven aan de lusten van een tiener en een vrouw die zich niets van ethische waarden aantrok. Het aangezicht van zijn vader had Yosef uit zijn slaap gehaald. De slaap van de valsheid en de leugens; het stemmetje dat jou vertelt dat het allemaal niet zoveel uitmaakt als je verkeerde keuzes maakt.

Van de apen

‘Ik ben geen dier dat terstond zijn behoeftes moet vervullen’. ‘Nee’, zei Yosef, ‘ik ben een mens, die een hoog niveau kan aanhouden wanneer hij beseft wat zijn mogelijkheden en verwachtingen zijn. Ik vertegenwoordig morele waarden en grootsheid hier op aarde. Ik houd mij op dit hoge niveau zodat ik mij goed voel omdat ik niets kapot maak, noch bij mijzelf noch bij een ander. Ik heb rust in mijzelf en hoef geen spijt van mijn gedrag te hebben en ik hoef mij niet te schamen’. Toen Yosef dit allemaal besefte zag hij zichzelf op een ander niveau; niet ín de wereld maar er bovenop. Hij leefde niet als een dier dat alleen bezig is om zijn behoeftes te bevredigen. Hij zag zijn diepere kant, zijn hemels aangezicht. Hij begreep wie hij kón zijn en wie hij hoorde te zijn.

Hierin ligt het verschil tussen iemand die in G-d gelooft en een aanhanger van het Darwinisme en de evolutietheorie.

Als je in G-d gelooft en in het feit dat G-d met een bepaald doel de wereld met juist jou erin heeft geschapen dan is elke daad, elk woord en elke gedachte van belang en dan is ieder schepsel cruciaal. Wat je ook doet, ook al zit je alleen in je eigen huis, heeft een effect in alle werelden.

Daarentegen suggereert de evolutietheorie dat alles willekeurig is en dat niets iets uitmaakt. De wereld zou ontstaan zijn door een of andere ontploffing en sindsdien sudderen we maar voort. Wat er ontploft is en waar dat dan weer vandaan kwam zal eeuwig een mysterie blijven. De evolutietheorie geeft daar in ieder geval geen antwoord op, waaruit blijkt dat deze theorie helemaal niet wetenschappelijk is. Zoals het woord het al zegt is het maar een theorie.

Toch wordt deze evolutie-theorie op school onderwezen alsof het wetenschap is waardoor iedereen denkt en gelooft dat hij van een aap afstamt. Deze theorieën zijn heel handig voor mensen die zich als dieren wensen te gedragen. Als wij namelijk op een gelijk niveau als dieren gesteld worden, dragen wij geen enkele verantwoordelijkheid meer voor onze daden. De evolutie-theorie suggereert dat wij toevallig zijn ontstaan waardoor er geen enkele reden of doel is voor ons bestaan. Derhalve hoeft niemand verantwoording af te leggen, niet naar zichzelf, niet naar zijn medemens en al helemaal niet naar een Hogere Macht die volgens die theorie niet zou bestaan. Alles is toeval en ieder schepsel is een soort ongelukje, in het verleden ontstaan, een betekenisloos kruimeltje in het heelal. De theorie zorgt ervoor dat je je aan geen enkele regel hoeft te houden. Immers, dieren zijn niet verantwoordelijk.

Dit is de beste manier om ervoor te zorgen dat niemand meer een verantwoordelijkheidsgevoel heeft. We worden met bepaalde lusten geboren en we leven er maar op los. Alles kan: stelen, moord, verboden relaties enz..

Met de evolutie-theorie ontneemt men van ieder mens zijn G-ddelijk aangezicht, zijn diepe wens en kracht om zich op te trekken aan zijn mogelijkheden, potentieel en verantwoordelijkheid. Hoe ziet hij eruit in de ogen van G-d? Waar kan hij naar streven? Naar nog meer dierlijke eigenschappen, nog meer bezittingen en plezier? Wat zal genoeg zijn om hem te bevredigen? Niets. Een dier in de natuur is tevreden wanneer het verzadigd is. Een mens zal altijd meer willen en nooit tevreden zijn.

Maar als je jezelf weet op te trekken om een machtig en verheven leven te leiden, als je op zoek bent naar je hemels aangezicht, stapje voor stapje, trede voor trede op een ladder naar succes en een goed gevoel zoals G-d dat voor jou bedoeld heeft, dan zul je heel blij en tevreden zijn. Blij dat je keer op keer de moeite hebt genomen om je potentieel te gebruiken, om jezelf te verheffen en te leven zoals G-d zich voorgesteld heeft hoe jij zou kunnen zijn; als een brug tussen het materiële en het spirituele, als een ambassadeur van G-d hier op aarde, die door zijn gedrag bewijst dat er meer in de wereld is dan lusten en begeertes alleen. En omdat ons individueel gedrag er wel toe doet en wel een verschil maakt op deze aarde, kies ik ervoor om een productief leven te leiden i.p.v. een groot deel van mijn tijd bezig te zijn met zaken die op z’n best niet waardevol zijn of op z’n ergst destructief. Darwinisme is synoniem aan een minderwaardigheidscomplex. Je bent niets waard en het maakt niet uit wat je doet, je bent toch maar een soort geëvolueerde aap, een willekeurig ontwikkelde bacterie, een mutatie van één of ander kruimel in het heelal. 

In een kooi

Een babykameel vroeg eens aan zijn moeder:
’Mama, waarom hebben we platte poten?’ ‘Om beter in de woestijn te kunnen lopen, schat’.
‘En waarom hebben we zulke lange wimpers?” Om ons te beschermen tegen het zand van de woestijnstormen.’
‘En waarom hebben wij zo’n gigantische lelijke bult op onze rug?’ ‘Omdat wij daarin water opslaan zodat wij ermee dagenlang in de woestijn kunnen lopen zonder te drinken.’
‘Als dat zo is’, vroeg het kameeltje, wat doen wij dan hier in een kooi?’

Zo is het ook met ons. Wij hebben tal van mogelijkheden, reserves en potentieel, maar wij zitten gevangen in een denkbeeldige kooi die wij voor onszelf hebben gecreëerd en die onze mogelijkheden blokkeert. De kooi vertegenwoordigt de negatieve gedachtes die wij over onszelf vertellen: ik kan het niet, ik ben het niet waard, ik heb het nog nooit gedaan. Ik? Wie ben ik? 

De vraag die ieder mens aan zichzelf zou moeten stellen is naar welke van zijn beide aangezichten hij kijkt. Het hoge aangezicht dat trots en gestaag door de woestijn loopt of het gezicht van de kameel die in zijn kooi vastzit in de dierentuin.

De wereld is namelijk een woestijn, vol met gebreken, verleidingen en tekortkomingen.  Willen wij van de dierentuin en de kooien ons permanente verblijf maken? Zitten we vast in onze begrenzingen of weten wij ons daarvan los te maken en ons op te trekken naar ons hemels aangezicht? Als een mens eerlijk is ten aanzien van zichzelf, dan weet hij dat er daar bovenaan de ladder een beeld is van wat hij werkelijk kan bereiken: wat al vanaf zijn geboorte vastgesteld is hoe ver hij zou kunnen komen. Misschien is hij er zich bewust van of misschien is het een droom, maar dat beeld is er en hij verlangt er heel diep naar. Helaas is dit bewustzijn in onze opvoeding ons vaak ontnomen.

Waarom zit ik in een kooi terwijl ik een woestijn aankan? Waarom spreek ik mijzelf toch altijd zo negatief toe alsof ik niets waard ben en niets aankan?
Anderzijds kun je je afvragen waarom er aan ieder mens hier op aarde een hemels aangezicht en potentieel is geschonken? En als je daarnaar durft te kijken dan besef je dat je in staat bent om op een ander niveau te opereren en zo je waardigheid en zelfrespect te koesteren. Dit soort handelen is wat jou uiteindelijk echt geluk, zelfverzekerdheid en bevrediging zal bieden. Je lusten en begeertes zullen je nooit blij maken want zij zijn niet wie je werkelijk bent.

En dit, dames en heren, is de definitie van de hel. De Baal Shem Tov wijst ons op een denkfout. Want wat denken we wel dat er in de hel gebeurt? Een soort barbecue waar G-d alle stoute zielen in verbrandt? Welnee! Na het overlijden van een mens krijgt hij twee beelden te zien, twee aangezichten. Wie hij was en wie hij had kunnen zijn. En dat besef is voor sommigen onder ons, die hun ziel verkocht hebben aan de lusten van het leven, een vreselijke hel. Als je moet aanschouwen wat je allemaal verpest hebt en hoe je je leven op een andere manier had kunnen en willen leiden, dan is dat vreselijk. Er bestaat niets ergers voor een mens dan te beseffen dat hij een destructief pad voor zichzelf heeft gekozen en er niets meer aan kan doen.

Bron van kracht

Nu is het duidelijk waar de engelen zo jaloers op waren. Nog nooit hadden ze een mens meegemaakt bij wie het aangezicht van beneden identiek was aan het aangezicht van boven. De meesten onder ons leven in een mist van onze eigen eisen en die van onze medemensen. Social pressure heet dat oftewel de angst om anders te zijn dan anderen, de angst voor wat een ander van mij denkt. We leven in een wereld van onduidelijkheden, twijfels en valsheden. We maken verkeerde keuzes omdat wij onder druk staan van allerlei eisen. We hebben te maken met zo veel dilemma’s en obstakels in ons leven. Ons aangezicht wordt hierdoor vervormd en gespleten tussen een boven- en een onderversie.  Want een mens is samengesteld uit een lichaam en een ziel en zijn hele leven lang probeert hij een brug te slaan tussen zijn hemelse en aardse exemplaar.

Engelen daarentegen hebben geen aards leven en bezitten daarom maar één aangezicht. Maar ineens blijken ze concurrentie te hebben hier op aarde door niemand anders dan Yakov zelf, bij wie beide aangezichten als één zijn. Hij wist zijn twee aangezichten naadloos op elkaar af te stemmen.

Soms worden engelen gestuurd om ons uit te dagen. Ze leggen verleidingen op ons pad die ons hart doen ontbranden van verlangen en die ons in een neerwaartse spiraal proberen te krijgen.

Maar dat kunnen wij wel aan, aangezien G-d bovenaan de ladder staat om ons te helpen. Daarboven zit Hij en waaiert en verkoelt Hij het vuur van al onze begeertes, van alles waar we ‘zin’ in hebben. We hoeven alleen uit onze bron van kracht, ons hemels aangezicht te putten, om weg te rennen en onszelf van de grip van de verleidende engel te ontdoen. G-d is dichtbij om ons te helpen om de brandende aantrekkingskracht van lusten, verslavingen of eetbuien af te koelen. Concentreer je op je doel, op je mogelijkheden daarboven en besef dat hoe krachtig je verlangens voor aardse zaken ook zijn, ze allemaal stuk voor stuk jouw ware ik en jouw geweldige potentieel verraden.

Bovenaan de ladder

Een vader kwam advies vragen bij een pedagoog over zijn zoon die zich zo vreselijk misdroeg. Hij zei: ‘Toen hij nog geen drie jaar oud was zag ik al zijn misdadige trekken. En nu steelt hij, liegt hij en belazert hij iedereen. ‘Natuurlijk’, zei de pedagoog, ‘wat jij in hem zag, dat is wat hij geworden is.’ Wat je ziet in je kinderen, je echtgenoot, je vrienden en familieleden is wat ze zullen zijn en worden. Zo zien zij zichzelf. Als je naar de fouten, de mankementen en onvolmaaktheden van een ander gaat kijken, dan zal diegene dat ook precies zo aannemen en geloven. De vraag is of je ook het andere hemelse deel durft te bekijken en te benoemen, het stukje en het beeld dat G-d voor die persoon bedacht heeft, namelijk een ziel vol glans en potentieel, vol met hemelse pracht en praal. Ben ik in staat om dat deel in mijzelf en in anderen waar te nemen, te benadrukken en erin te geloven dat een mens ook op dat niveau kan bestaan?

Elke ochtend als je opstaat en je G-d bedankt dat Hij jouw ziel weer opgefrist in jouw lichaam teruggebracht heeft, sta dan even stil en kijk naar je hemelse aangezicht en maak een keus: wie ga jij zijn vandaag? Streef ernaar dat jouw aardse deel, onderaan de ladder, een kopie wordt van de hemelse versie. Jij bent de persoon die er vandaag wat van gaat maken, die de eer aan zichzelf gaat houden en die morgen geen spijt van zijn gedrag zal hebben. Jij bent diegene die er een stralende en krachtige dag van kan maken. Mocht er vandaag een grote verleiding op je pad komen, maak dan een keus bij welk aangezicht je wilt horen. G-d zal je helpen om jouw begeertes te beteugelen en te temperen. Kijk jij ook mee naar boven?

Bracha Heintz
www.chabadutrecht.nl

Gebaseerd op een commentaar van de Ketaw Sofer zoals uitgelegd door Rav YY Jacobson

Klik om wekelijks per WhatsApp een artikel te ontvangen

Zondag 14 dec 2025
Mariaplaats 14, Utrecht
16:00 – 19:00 uur
www.chanoeka.info

Chanoeka Feest in Utrecht
Muziek & dans
Entertaiment & toespraken
Apart kinderprogramma

Iedereen welkom!

---

Helpt u mee om de continuïteit van deze artikelen te waarborgen? Door te sponsoren word je een actieve partner en steun je ook verdere activiteiten! Doneren kan hier op chabadutrecht.nl/doneren.

Beeld: chabad.org

Met dank aan Sonja Tamam, Rianne Meijer en Devorah vd Heiden voor hun hulp bij het bewerken van dit artikel.

Schijn bedriegt: achter kleding en uiterlijk, achter woorden en daden, kan een heel ander mens verborgen liggen. Durf dieper te graven en verder te kijken dan de eerste indruk — bij de ander, maar evenzeer bij jezelf. Parashat Toldot toont hoe ook Jakov en Esav, én hun vader en moeder, met deze gelaagdheid van waarheid en schijn geconfronteerd werden. Want waarom kiest Rivka ervoor haar eigen man te misleiden door Jakow als Esaw te laten verschijnen?

Download hier een printversie van dit artikel (PDF)

Deze week ontmoeten wij opnieuw onze aartsvader Yitschak en zijn echtgenote Rivkah. Zij kregen een tweeling: Esaw en Yakow. Esaw was behaard en wild en zijn broertje en Yakow, was oprecht en studeerde.

De zegen

De Tora verhaalt dat Jitschak inmiddels op leeftijd was gekomen; zijn ogen waren verzwakt, het zicht hem ontnomen. Hij voelde dat hij niet lang meer te leven had en wilde voor zijn sterven nog zijn oudste zoon Esaw zegenen. Hoewel Esav verkeerde wegen bewandelde, koesterde zijn vader de hoop dat met veel liefde en zijn zegens hij ooit voor het rechte pad zou kiezen. Hoe dan ook weigerde Yitschak om zich neer te leggen bij het idee dat zijn zoon niet meer te redden zou zijn. Zijn herinneringen hoe hij zelf op het altaar was gebonden lagen maar al te vers in zijn geheugen.  Nee, dat zou hij zijn zoon nooit willen aandoen. Leek het afkeuren van Esaw wegens zijn wangedrag niet op een soort offer? Je kunt namelijk een kind opofferen met een mes, maar ook met woorden. Negatieve opmerkingen van kritiek en afwijzing kunnen zich als messen in het hart boren en een mens totaal breken en verwoesten. Je bloedeigen zoon veronachtzamen omdat hij een ander pad had gekozen dan zijn vader? Nee, dat zou Yitschak nooit doen. Hij hield Esaw dichtbij zich en gaf hem juist extra aandacht en liefde. Dat is wat een kind dat afdwaalt nodig heeft.

Esaw wegsturen zoals zijn halfbroer Yishmael weggestuurd was geweest door zijn vader Avraham was ook geen optie. Yitschak wist heel goed dat Esaw wegens zijn gedrag nooit zijn erfgenaam kon zijn. Maar toch, het was zijn zoon en hij hield onvoorwaardelijk van hem zoals elke ouder zijn kinderen liefheeft. En dankzij het feit dat Yakow Esaw dichtbij zich hield groeide Elifaz, het zoontje van Esaw, ook dichtbij zijn opa op. Dat kindje was vaak bij hem op schoot. En datzelfde kindje, toen hij later opgroeide, was diegene die het leven van zijn oom Yakow redde! Maar we lopen op de zaken vooruit. Hoe dan ook hield Yitschak onvoorwaardelijk van zijn zoon Esaw zoals ook G-d van ieder mens houdt, ongeacht zijn gedrag.

Alvorens Esaw te zegenen stuurde Yitschak hem op pad om te jagen en een lekkere maaltijd voor hem te bereiden. Bij de maaltijd zou Yitschak zijn zoon kunnen zegenen. Rivkah hoorde het gesprek, maar vond dat het Yakow was, de jongste van de tweeling, die de zegen moest ontvangen. Yakow was immers een rechtschapen man en Esaw niet. 

Terwijl Esaw op jacht was, stuurde Rivkah haar zoon Yakow naar zijn vader Yitschak toe. Eerst liet ze Yakow de kleding van Esaw aantrekken. Vervolgens bedekte zij zijn handen en nek met geitenhuid, zodat hij op z’n behaarde broer zou lijken. Yakow nam een heerlijk gerecht mee voor zijn vader, bereid door niemand anders dan Rivkah zelf.

”Wat ben je snel terug!” riep Yitschak, die door zijn blindheid niet wist wie er voor hem stond.
“G-d heeft mij geholpen”, antwoordde Yakow.

Yitschak voelde nattigheid. Het was namelijk niet de gewoonte van Esaw om G-ds naam in zijn gesprekken te benoemen. Maar nadat Yitschak gevoeld en geverifieerd had dat het wel degelijk zijn ‘behaarde’ zoon was en alsook zijn kleren geroken had, zegende hij hem, Bereshiet 27-27:

ויגש וישק־לו וירח את־ריח בגדיו ויברכהו ויאמר ראה ריח בני כריח שדה אשר ברכו ה

En hij (Yitschak) kwam dichterbij en hij kuste hem (Yakow) en hij rook de lucht van zijn kleren…

Kleren 

En zo geschiedde het dat Yakow de zegen van zijn vader Yitschak ontving. een zegen die voor Esaw bedoeld was.
Yakow was nog maar net vertrokken of Esaw kwam binnen met een jachtschotel, gekookt en gekruid precies zoals papa dat lekker vond. Toen Esaw merkte dat zijn broertje hem vóór was geweest werd hij woedend . Hij smeekte zijn vader om hem alsnog te zegenen en maakte plannen om zijn broertje te vermoorden. Plannen die, dankzij Elifaz, nooit in vervulling zouden gaan. En zo werd Esaw alsnog door zijn vader gezegend, ook al had zijn broertje Yakow als eerste een zegen ontvangen.

Wat een sensatie! En wat een ingewikkeld verhaal! Kon Rivkah niet gewoon een normale discussie met haar man voeren en hem uitleggen dat hij door zijn blindheid de verkeerde zoon voortrok? Elke Jiddische Mama weet toch hoe ze dit soort zaken moet aanpakken! Waar dienen al die geheimzinnigheden en verkleedpartijtjes voor? Is de rechte weg niet het meest voor de hand liggend? Waarom heeft zij haar man bedrogen door Yakow, verkleed als Esaw, te sturen?

Het antwoord schuilt in de woorden zijn kleren, het Hebreeuwse woord בגדיו (beģadaw). De Talmoed vertelt ons dat בגדיו (beģadaw) en בוגדיו (boģedaw) bijna dezelfde Hebreeuwse letters zijn, alleen de klinkers zijn anders, maar die staan niet in een Torah rol. Beide betekenissen kloppen: בגדיו (Beģadaw) betekent zijn kleren en בוגדיו (boģedaw) wordt vertaald met zijn verraders.

Kleding is niet alleen maar een stuk stof waarmee men het lichaam bedekt. Kleding kan tegelijkertijd een verrader zijn. Een bedelaar kan rondlopen in een chique pak, een crimineel in een politie-uniform en een Zeeuws meisje in Volendamse klederdracht. Kleren verraden de man (en de vrouw). In het Nederlands lijken de woorden ‘kleren’ en ‘verrader’ helemaal niet op elkaar, maar in het Hebreeuws hebben beide woorden precies dezelfde letters en staan de letters ook nog exact in dezelfde volgorde, בגדיו en בגדיו.

Verrader wordt held

Maar wie zijn de verraders? En wie verraden zij? Onze geleerden leggen het uit: het zijn de verraders van het Joodse volk.

Zoals bijvoorbeeld de heer Yosef Meshita. Wie was hij? In de Midrash lezen we dat hij een grote verrader van zijn eigen volk was in de tijd van de verwoesting van de tweede Tempel door de Romeinen. Op het moment dat het Joodse volk ten onder ging koos deze Joodse man ervoor om de vijand bij te staan: hij hielp mee met het leegplunderen van de Tempel.

De Romeinen hadden hem nodig om de Tempel als eerste te ontheiligen. Behalve dat zij geen idee hadden hoe zij de weg in dit heilige gebouw konden vinden, waren ze ook nog behoorlijk bang voor de G-ddelijke aanwezigheid die daar zo sterk aanwezig en voelbaar was. Yosef moest de weg banen en als beloning mocht hij van hen een voorwerp uit de Tempel voor zichzelf meenemen. Geen probleem! Yosef ging naar binnen en kwam met de gouden Menorah terug.

“Nee!”, reageerden de Romeinen. “Dát gaat te ver. Zo’n groot en kostbaar voorwerp, dat kan niet. Ga terug Yosef en haal iets anders voor jezelf.” “Nee!”, zei Yosef, “ik ga niet terug.” Er werd hem veel geld beloofd, maar Yosef weigerde. Hij stelde: “Is het niet genoeg dat ik één keer naar binnen ben gegaan? Moet ik nu nog een keer gaan?” De Romeinen martelden hem omdat hij weigerde een tweede keer de Tempel te betreden. Ze sloegen spijkers door zijn lichaam en al schreeuwend riep hij: “Oy, dat ik de Schepper boos heb gemaakt!” En zo stierf hij… als een held!

Wat was hier aan de hand? Hoe is Yosef veranderd van een verrader in een held? Welk mechanisme is hier in werking gezet? Maar Yosef Meshita was in de Tempel geweest, de heiligste plek op aarde. Het heiligdom was doordrongen van de aanwezigheid van G-d. Op deze heilige plek heeft Yosef contact weten te maken  met zijn eigen ziel en met zijn Schepper, met zijn oorsprong en zijn wortels. Daar heeft hij gevoeld dat hij Joods was en dat altijd zou blijven. Zijn Romeinse kleren en handelen waren alleen maar een oppervlakkige vertoning. Weliswaar had hij de huid en de kleren van Esaw en gedroeg hij zich als een Romein, maar dat was schijn en bedrog. Diep vanbinnen was hij Yakow gebleven.

Verbinding verbroken

We hoeven niet 2000 jaar terug te gaan en de Midrash te lezen om dit fenomeen te bevestigen. Zoveel mensen die niets aan hun Jodendom deden, hebben door de eeuwen heen hun leven opgeofferd om niet voor een afgod te buigen. Ze aten misschien niet helemaal kosher en vierden de Shabbat niet precies zoals het hoorde. Ze hadden zich min of meer aangepast en de gewoontes van het land waar ze woonden overgenomen. Ze waren waarschijnlijk hun Joodse gewoontes langzaam maar zeker vergeten. Maar toch op het ‘moment suprême’ hebben zij zichzelf laten vermoorden om zelfs niet de schijn op te houden dat ze in een afgod zouden geloven. Ze hadden voor een afgod kunnen buigen of een verklaring onder dwang kunnen afleggen en in hun hart trouw kunnen blijven aan G-d. Toch kozen zij voor hongersnood en de dood.

Waar haalden ze de kracht vandaan? De moeite om kosher te eten of Shabbat te vieren is toch veel geringer dan je leven op te offeren? Waarom waren deze mensen niet in staat om kosher te eten maar wel om voor de dood te kiezen in plaats van voor een afgod te buigen of de Koran te lezen? 
Echter, deze mensen maken een denkfout, vertelt de eerste Lubavitcher Rebbe ons in zijn meesterwerk de Tanya. Als een Jood de Shabbat overtreedt, beseft hij niet dat hij daarmee zijn verbinding met G-d verzwakt. Als hij varkensvlees eet, dan weet hij dat dat niet mag, maar hij realiseert zich daar niet bij dat hij daarmee zijn relatie met zijn Schepper in het geding brengt. Maar als hij voor een afgod zou knielen? Ja, dan is hij er zich wel van bewust dat hij zijn connectie met de Almachtige voorgoed verbreekt.

Wat is dan de denkfout, hoor ik u zeggen. Het zit zo: iedere ziel is met G-d verbonden door middel van iets dat op een heel dik touw lijkt. Een touw is gemaakt van heel veel kleine touwtjes die allemaal in elkaar gerold zijn. Het dikke touw is onze relatie met G-d. Dit touw bestaat uit 613 dunne touwtjes. Dat zijn de 248 geboden en de 365 verboden, samen 613.

Elke keer dat een overtreding plaats vindt, breekt een dun touwtje en verzwakt de connectie. Maar niet getreurd. Op het moment dat iemand tot inkeer komt, dan komt er een knoop in het losse touwtje en wordt de verbinding hersteld. Bovendien wordt door de knoop in het touwtje het touw korter. De afstand tussen de persoon die tot inkeer is gekomen en G-d is daardoor kleiner geworden. De verbinding is nog sterker dan in de oorspronkelijke situatie.

Je zou haast kunnen denken dat je eerst de overtreding moet begaan om op een hoger niveau te komen. Helaas werkt het niet zo. Iemand die met deze bedoeling in overtreding gaat zal heel moeilijk (maar niet onmogelijk) tot inkeer kunnen komen. We hebben het dus vooral over iemand die per ongeluk, bij gebrek aan kennis of omdat hij de verleiding niet kon weerstaan, het verkeerde pad koos.

Achter de façade

Ook vandaag lopen mensen rond ‘in kleren die verraden’. Je ziet een jongen in gescheurde jeans en met een alternatief kapsel. Of een dame met iets minder kleding aan dan wellicht gewenst. Niet alleen de kleding, ook de manier van spreken en handelen kunnen bedriegen. Want wat zit er binnenin? Wat zit er binnenin jou? Een gouden hart? Een tere ziel? De mooiste gedachtes, de fijnste zienswijze en de liefste bedoelingen schuilen misschien achter jouw of mijn gezicht.

Laat je niet in de maling nemen! Spreek jezelf en anderen toe en richt je daarbij vooral tot het deel van de mens dat áchter zijn façades schuilt. Een bezoek aan de Tempel, de Klaagmuur of een ander ontroerend moment zal de valse kleren doen verdwijnen en de ware jij en ik openbaren.

Rivkah wilde dat de zegen van Yitschak niet alleen voor de Yakows, de rechtschapenen en de geleerden van de toekomst, van toepassing zou zijn. Iedere ‘Yosef uit de toekomst’ die per ongeluk of met opzet, bewust of onbewust in de kleren van Esaw zou rondlopen – en zijn eigen wortels zou verraden – zal ook Yitschaks zegen nodig hebben. Deze mensen mogen niet buitengesloten worden. Vandaar dat Rivkah er voor koos om de zegen op een omslachtige, kledingachtige en verradelijke manier te laten gebeuren.

Extra liefde

Je zou het kunnen vergelijken met een echtpaar bij wie een baby geboren wordt. Vader en moeder houden natuurlijk ontzettend veel van hun kindje. Hun hart loopt over van liefde. Meer zou niet mogelijk kunnen zijn! Toch blijkt dat er toch nog meer liefde aanwezig kan zijn wanneer een zusje of broertje geboren wordt. Dan ineens blijkt er nog meer beschikbaar te zijn, zonder dat het eerste kindje maar één gram van onze liefde verliest. En zo gaat het verder met elke baby die geboren wordt; of het nou drie of dertien kinderen zijn. Elk kindje krijgt oneindig veel liefde van zijn ouders, plus nog de liefde van de reeds geboren broers en zusters.

Maar soms wordt er een kindje geboren met een handicap, een baby’tje met defecten. Dit is een kind dat extra zorg nodig heeft. Dokters en specialisten ontfermen zich over dit kleine mensje om het in leven te houden. Tijd noch moeite wordt bespaard. En wat blijkt, een hele nieuwe voorraad van liefde en genegenheid komt ineens tot uiting. Waar vandaan weet niemand, maar dit kindje heeft heel veel extra aandacht nodig en die aandacht gaat gepaard met nog meer liefde dan de andere kindjes in het gezin ooit ontvangen hebben.

Weerspiegeling

Deze wereld is een weerspiegeling van de hogere werelden. Vanuit de gebeurtenissen hier kun je concluderen hoe het er boven toegaat. Bij de ene persoon functioneert het lichaam niet optimaal en bij een ander is de ziel gedeeltelijk defect. Een man die geen tefilin aandoet heeft een spirituele zieke arm.  Een vrouw die geen shabbat-kaarsen aansteekt heeft vingers die een spiritueel defect hebben. Een Jood die niet kosher eet, bouwt lichaamscellen op die niet in overeenstemming zijn met zijn geest. Wanneer je ziel gehandicapt is, heb je extra aandacht, meer liefde en grote zegens nodig om te genezen. Dit begreep Yitschak, onze aartsvader, 4000 jaar geleden, maar al te goed. 

Als iemand gezegend wordt dan ontvangt hij een mogelijkheid om zijn potentieel te gebruiken en te ontwikkelen. Dat is wat Yosef Meshita en alle Chaïms en Esthers van de 21ste eeuw nodig hebben, ook al zien zij er vanbuiten als Esaw uit. Zij hebben nodig dat iemand in hen gelooft, hen aandacht geeft en hen volpropt met liefde, zegens en potentieel; iemand die hun ware en diepe essentie weet te benaderen en doet ontwikkelen. En dat, geachte lezer, is de zegen. Als je iemand lecha’im wenst en hem zegent dan openbaar je in hem diepe en sterke krachten, die hem helpen om door te gaan met zijn leven op een waardige manier, een manier die werkelijk bij hem past. 

Het leven is helaas niet altijd recht door zee. Schijn bedriegt en je moet dikwijls dieper graven en zoeken om de oppervlakkige bedriegende vertoningen weg te denken. Yakow bleef Yakow, en een Jood blijft altijd een Jood, ook al trekt hij Esaws kleren aan. Hij heeft dan alleen extra aandacht, extra liefde en een super Yitschak-zegen nodig. Wat slim van onze Jiddische Mama Rivkah!

Shabbat Shalom!

Bracha Heintz
www.chabadutrecht.nl

Gebaseerd op een les van Rav YY Jacobson & Rabbi Lord Dr. Jonathan Sacks
Tekst: Bracha Heintz | Opmaak: Rianne Meijer, Sonja Tamam, Devorah Verwoerd

Chanoeka Feest Utrecht
Zondag 14 dec 2025

16 uur kraampjes, muziek & apart kinderprogramma 
17 uur hoofdprogramma
18 uur muziek dans & gezelligheid

www.chanoeka.info