De vierde zoon

Wat hebben dierenoffers uit een tempel van tweeduizend jaar geleden met jouw leven vandaag te maken? Meer dan je denkt!

Download hier een printversie van het artikel

Welkom in Wajikra, het derde en middelste boek van de Torah. Het eerste boek, Bereeshiet genaamd, vertelt over de schepping, over Noach en over de aartsvaders. Deze helden hebben de toon gezet voor de eerste ontwikkelingen van deze wereld. Zij hebben het begin gelegd van een moreel kompas. Het tweede boek van de Torah draagt de naam Shemot en verhaalt over de erfgenamen van de aartsvaders, over het Joodse volk met alle perikelen van ballingschap en de verlossing uit Egypte, met als doel de openbaring van G-d op de berg Sinai. Deze G-ddelijke relatie werd vervolgens verstoord door de aanbidding van het gouden kalf en daarna hersteld door de bouw van een Tabernakel en de offers die daarin werden gebracht.

Nu was het zaak om, met behulp van deze Tabernakel en later de Tempel, de G-ddelijke aanwezigheid zichtbaar te houden. Zo belanden we in het derde, middelste en centrale boek.

In Wajikra, Leviticus, wordt de praktische gang van zaken in de Tabernakel beschreven: het brengen van de offers en het verrichten van de dienst door de Priesters en de Levieten. Deze onderwerpen worden juist in het middelste van de vijf boeken behandeld, omdat het hele idee van offers het middelpunt en de kern vormt van het Jodendom. De Tempel bestond zodat de aanwezigheid van G d in deze wereld geopenbaard kon worden door middel van offers. Dit is niet alleen het doel van de uittocht uit Egypte (Shemot), maar zelfs van de schepping van de wereld in zijn geheel (Bereeshiet).

De vraag is: wat heeft een offer te maken met G-ddelijke openbaring? Bij een offer wordt een dier geslacht dat vervolgens op het altaar wordt verbrand. Welke spirituele betekenis heeft dit? Het offeren van een dier lijkt immers juist gruwelijk, zelfs barbaars.

Verborgen aanwezigheid

Op het moment dat iemand een gebod overtreedt, verstoort hij daarmee de relatie met degene die het gebod heeft gegeven. Het gevolg is dat de gever van het gebod zich uit die relatie wil terugtrekken. Stel dat iemand je vraagt een kopje thee te zetten en je doet dat, dan versterk je daarmee je relatie met die persoon. Hetzelfde geldt omgekeerd. Wanneer iemand jou om een gunst vraagt en je weigert die, verslechtert de band met die persoon.

Zo is het ook met de relatie tussen mens en G-d. Wanneer iemand G-ds wil uitvoert, versterkt en openbaart hij zijn verbinding met Hem. Wanneer iemand de wil van zijn Schepper overtreedt, is het de overtreder zelf die de relatie verstoort. Hij is degene die veroorzaakt dat G-d zich als het ware terugtrekt en zich verbergt. De vraag is meer in hoeverre de mens zich daarvan bewust is en in hoeverre G-d zich laat zien en zich openbaart. De offers brachten vergiffenis en verzoening na een overtreding. Zij zorgden er op directe wijze voor dat de G-ddelijk aanwezigheid zich op aarde bleef manifesteren en dat de relatie tussen de overtreder en G-d werd hersteld.

Wat is het verband tussen een offer en het feit dat G-d zich openbaart? Heeft G-d onze offers nodig? G-d heeft per definitie toch helemaal niets nodig. Hij is immers volmaakt, heeft alles en is alles. Wellicht is het brengen van een offer dan ook niet iets wat Hij nodig heeft, maar iets waar de mens zelf baat bij heeft.    

Harmonie

Het is geen toeval dat hierover in het derde boek wordt geschreven. Dat komt niet alleen doordat dit het middelste boek is. Drie is bovendien een bijzonder getal dat nauw met de Torah verbonden is.

•      Op dinsdag, de derde dag van de schepping staat er tweemaal dat ‘het goed’ was. De andere dagen staat het er maar één keer.
•      De Torah is in het jaar 2448 gegeven, midden in het derde millennium.
•      De Torah bestaat uit drie delen: 1) de Vijf Boeken van Moshe, 2) de Profeten en 3) de Geschriften.
•      De Torah is in de derde maand van het jaar geschonken.
•      Moshe was het derde kind van Amram en Yochewed.
•      Het Joodse volk wordt in drieën verdeeld: 1) Priesters 2) Levieten en 3) Israëlieten.

Waarom juist drie? Twee schept een scheiding tussen twee afzonderlijke eenheden, terwijl drie harmonie en kracht brengt tussen de eerste twee delen. Ook in de natuurkunde zien we dat een driehoek altijd voor een stevige constructie zorgt. Met slechts twee delen haar kun je geen vlecht maken, want dan valt de vlecht onmiddellijk uit elkaar. Met drie delen haar blijft de vlecht stevig en mooi in model.

Zo vormt ook de Torah het derde element dat harmonie brengt tussen twee tegenstellingen: de spirituele wereld enerzijds en de materiële wereld anderzijds. De Torah is een gebruiksaanwijzing  door G-d zelf gegeven.Het is een handleiding waarmee je de materie kunt doordrenken met spiritualiteit en deze wereld kunt verheffen naar een hogere dimensie.

Dichterbij komen

Wat heeft dit voor ons te betekenen? Wij leven in de eenentwintigste eeuw. De Tempel werd bijna tweeduizend jaar geleden door de Romeinen verwoest. Al bijna tweeduizend jaar worden er geen offers meer gebracht. In de loop van twee millennia is de betekenis van het brengen van offers nogal vervaagd. Het doel ervan ontgaat ons vaak en de betekenis van dit ritueel spreekt velen van ons niet meer aan. Voor velen is het moeilijk geworden dit nog werkelijk te begrijpen.

In een wereld waarin vegetariërs en veganisten steeds talrijker worden en zelfs een politieke partij voor de dieren bestaat, vragen wij ons af of de betekenis van deze praktijken in onze tijd nog wel relevant is.

De Tabernakel was gereed, het altaar stond op zijn plek en de offers konden gebracht worden. De Torah vertelt ons in Wajikra gedetailleerd over de vele soorten offers, door wie ze gebracht moesten worden, hoe ze dit moesten doen, of ze wel of niet opgegeten werden, door wie, waar, wanneer enzovoort.

Een offer is echter geen cadeau. Het Hebreeuwse woord Korban wordt vertaald met offer, maar korban betekent letterlijk dichterbij komen.

Stel dat je relatie met G-d wat afgezwakt was. Je was bijvoorbeeld je enthousiasme kwijt. Je motivatie was verdwenen en daardoor overtrad je, al dan niet per ongeluk, een gebod of verbod. Tijd om met een offer een bezoek aan de Tempel te brengen. Door de grootsheid en schoonheid van de Tempel raakte je ongetwijfeld onder de indruk. Goud, zilver en koper waren een streling voor het oog. De Priesters liepen rond in hun prachtige kledij en de Levieten speelden op hun instrumenten tijdens het offeren. Ook de tien wonderen die dagelijks in de Tempel gebeurden (Pierké Awot 5-5) maakten veel indruk. Het Yerushalayim-gevoel deed z’n werk. De persoon die gezondigd had werd opnieuw geïnspireerd. Zijn relatie met G-d was met nieuwe warmte geïnjecteerd.

Al 2000 jaar hebben wij geen Tempel meer en worden er geen קרבנות korbanot (offers) meer gebracht. En toch lezen en bestuderen we elk jaar weer opnieuw het hoe en waarom van deze offers. Wat is daar de relevantie van in de 21ste eeuw? De meesten van ons vinden het hele idee raar of nog sterker: ze walgen ervan. ‘Ouderwets gedoe en dierenmishandeling, daar komt het op neer’, roepen velen van ons.

Gevoelens kanaliseren

Wie de korbanot (offers) overslaat als zijnde niet interessant en niet van deze tijd, mist een essentieel onderdeel van het Jodendom. Iedereen heeft namelijk een dierlijk deel in zich. Er zijn overeenkomsten die wij met een dier delen. Immers heeft een dier een lichaam en een mens heeft dat ook. Dieren volgen hun instinct. Zij kunnen niet anders. Een mens heeft ook dierlijke aspecten, instincten, honger en vele lichamelijke benodigdheden. Het grote verschil tussen mens en dier is dat een mens zijn dierlijke verlangens opzij kan zetten en een dier niet. Een mens kan het vervullen van zijn behoeftes uitstellen of zelfs laten. Hij moet er wel moeite voor doen en er iets voor over hebben en dat is het offer dat hij brengt. Hij moet in zijn comfortabele leventje iets opgeven of uitstellen om bijvoorbeeld een ander te helpen. Het dierlijke deel van de mens zal bij het uitvoeren van een goede daad altijd protesteren. Maar als een mens toch doorzet dan heeft hij zijn dierlijke kant opzij gezet en daarmee een offer gebracht, gelijk de offers die in de Tempel op het altaar gingen. 

Elke persoon heeft een hart en hersenen. Nadenken en beredeneren doe je met je brein, gevoelens zetelen in je hart. Wanneer een mens ergens zin in heeft, is dit een gevoel dat uit het hart komt. Een mens is bij machte om dit gevoel met zijn hersens te analyseren en te beoordelen. Is dit gevoel of mijn verlangen legitiem en waardevol? Moet ik het volgen en uitvoeren of kan ik het beter achterwege laten?

Een mens kan zijn gevoelens beheersen. Zijn hersens kunnen de baas zijn over de gevoelens in zijn hart. Daarom loopt een mens rechtop, omdat zijn brein op een hoger niveau ligt dan zijn hart. Dit wil niet zeggen dat gevoelens geen plek hebben. Ze zijn juist heel belangrijk, maar ze moeten gestuurd en beheerst worden. In een huwelijk bijvoorbeeld dien je ook je gevoelens te sturen. Als je getrouwd bent, dan gebruik je de liefde in je hart om van je echtgenoot te houden en niet van een ander.

Een dier kan dit niet. Als een beest iets wil, dan kun je het niet wijs maken dat hij dat beter achterwege kan laten. Hij heeft geen keus. Hij kan alleen maar zijn instinct volgen. Hij paart elke keer weer met een ander en jaagt en scheurt zijn voedsel meedogenloos uit elkaar. Daarom zijn bij de meeste dieren de hersens en het hart op gelijke hoogte.

Bij sommigen van ons is het dierlijk deel groot en grof. Vandaar dat men soms een stier als offer moest brengen. Bij een ander zijn de uitdagingen schattig en klein. Dat wordt door het lammetje vertegenwoordigd. Hoe dan ook, G-d stelt iedereen in de gelegenheid om zich tegen zijn dierlijke verlangens te verzetten en deze strijd te overwinnen. Maar je moet er wel wat voor over hebben. Daarom brengen wij dagelijks offers. Met onze begeertes is op zichzelf niets mis, zolang wij erover nadenken, wij strijd leveren en ze uiteindelijk weten te kanaliseren.

Sturen en temmen

De kabbala leert ons dat elke ziel op aarde is gekomen met als doel om ‘het dierlijke in goede banen te leiden’. Niet dat het dier per se slecht is, maar het is zo vreselijk egoïstisch. Het lichaam wil zichzelf tevredenstellen met allerlei grote en kleine pleziertjes, onschuldige en minder onschuldige hebberigheden. ‘Het beest’ neemt de overhand wanneer je verzuimt om je dierlijke instincten en egoïsme te beheersen. Als een mens steeds zwicht voor zijn begeertes wordt zijn drang naar genot hoe langer hoe sterker. Zijn ‘dier’ zou zomaar een vreselijk overheersend monster kunnen worden. Het is aan de ziel om het dier te leiden, te sturen en te temmen  en niet andersom.

Maar hoe? De procedure in de Tabernakel en later in de Tempel kende vier stappen, vier onderdelen om het dier te offeren:

Stap 1. Een verklaring afleggen dat een bepaald dier bestemd is om als offer gebracht te worden.
Stap 2. Het dier slachten door het tegelijkertijd doorsnijden van zowel de voedsel- als de luchtpijp.
Stap 3. Het bloed tegen het altaar besprenkelen.
Stap 4. Bepaalde vetdelen van het dier verwijderen en op het altaar verbranden.

Onze persoonlijke offers hebben soortgelijke etappes.

Stap 1. Stel een verklaring op: sta stil bij wie jij werkelijk bent en welke richting je in wilt slaan. Waarom ben je geboren en wat is het doel van jouw leven?

Stap 2. Het doorsnijden van de voedselpijp tijdens het slachten vertegenwoordigt je zelfbeheersing bij de maaltijd. De luchtpijp is de sfeer waarin je leeft en zijn de keuzes die je maakt in je leven waar je je aan bloot wil stellen en welke informatie je toelaat om bij jou naar binnen te gaan! Slachten betekent dat je laat zien wie  de baas is. Ben je een slachtoffer van jouw levensomstandigheden of bepaal jij zelf de route? Gebruik jij je telefoon of word je door dit apparaat gebruikt? 

Stap 3. Het besprenkelen van het bloed tegen het altaar: bloed vertegenwoordigt je warmte en passie. Zorg dat je deze nooit dempt! Alleen kanaliseren en sturen naar een hoger doel zijn noodzakelijk. Geen zure gezichten, maar enthousiasme en plezier wanneer je iets goeds doet. Geniet van je goede daden en voer ze met gedrevenheid, warmte (bloed) en plezier uit.

Stap 4. Vet verbranden. Vet staat symbool voor plezier. Vet wordt gevormd door al die extra lekkernijen. Aan ons de taak om het plezier in materiële zaken om te buigen naar spirituele zaken. Genot in het materiële leven verzwaart een mens. Spiritueel genot maakt je lichter. Je kunt je verlangens omzetten naar een hoger genot: naar plezier en voldoening om bijvoorbeeld kosher te eten, shabbat te vieren of een ander te helpen…  

Voor wie worstelt met zijn dierlijke aspecten zoals luiheid, boosheid, egoïsme, verslaving, depressie of onverschilligheid, geeft de Torah aanwijzingen hoe we het dierlijke deel in ons naar een hoger doel kunnen brengen. Je moet er wel wat voor over hebben en dat is jouw offer.

Bevoorrecht

In de Tempel werden dagelijks offers gebracht. Zo moet ieder mens ook dagelijks een krachtige strijd leveren tegen allerlei zaken die hem van zijn menselijkheid willen afleiden, zaken die hem in een dier willen veranderen, al is het maar tijdelijk.

Dit is de kern, het middelpunt van het Jodendom. Je eigen comfort opzijzetten om bijvoorbeeld een ander te helpen. Dit is jouw offer en daarmee help je jezelf nog het meest. Een mens wordt tenslotte niet gelukkig van allerlei materiële zaken. Integendeel, hij zal nooit tevreden zijn en altijd meer willen en daardoor zijn ultieme, materialistisch doel nooit behalen.

Daarentegen, wanneer je jezelf een beetje schikt, dan heb je daar continu voldoening van. Hoe meer je weggeeft en opoffert, hoe gelukkiger en rustiger je zult zijn. Hoe meer je je beheerst en grip op je leven hebt, hoe vrolijker je ervan wordt en hoe lekkerder je in je vel zit. Het plezier van iets opofferen is vele malen groter dan jezelf onbeheerst te laten gaan.

Dank je wel G-d, dat je ons geleerd hebt om offers te brengen en daarmee een beheerst en gelukkig leven te leiden.

We zijn bevoorrecht dat wij toegang hebben tot de kern van het Jodendom dat in het middelste boek aan ons geopenbaard wordt. Het dier in ons opofferen is hét recept voor een leven gevuld met voldoening, zonder bittere nasmaak. Je zet iets van je begeertes opzij en je hebt een offer gebracht waar je ook nog een fantastisch gevoel aan overhoudt. Het besef dat je bovenaan de wereld staat, omdat je vecht en niet terugdeinst voor een beetje frictie. Omdat het je soms lukt om een offer te brengen en je te beheersen. Gefeliciteerd! Met jouw offers heb jij de hele wereld een stapje dichter bij de Tempel in Yerushalayim gebracht.

Shabbat Shalom!

Bracha Heintz
Gebaseerd op een les van Rav YY Jacobson
Opmaak Rianne Meijer en Sonja Tamam en Devorah Verwoerd
www.chabadutrecht.nl

Help jij mee om de continuïteit van deze artikelen te waarborgen? Door te sponsoren word je een actieve partner en steun je ook verdere activiteiten! Doneren kan hier op chabadutrecht.nl/doneren.

Klik hier om wekelijks per WhatsApp een artikel te ontvangen!

     Beeld: chabad.org