Bo | Vrijheid, wat doe je ermee?

In Parashat Bo wordt een belangrijke fase in de Joodse geschiedenis beschreven: het overstappen van ballingschap naar bevrijding. Door de details van deze overgang te bestuderen, leren wij hoe ook wij, tegenwoordig, werkelijk vrij kunnen zijn. 

Download hier het artikel in printversie (PDF) 

In onze Parasha komen de laatste drie plagen, waar de Egyptenaren mee getroffen werden, aan de orde. Ook worden het einde van de ballingschap en het begin van de uittocht uit Egypte gedetailleerd besproken. Deze hele geschiedenis vond eenmalig plaats. Toch gebiedt G-d het Joodse volk om deze uittocht regelmatig te gedenken. Het behoort zelfs tot de 248 geboden van de Tora.

De uittocht uit Egypte vond plaats in het jaar 2448, bijna drie en een half millennia geleden. En nóg houdt het ons bezig: jaarlijks is dit het hoofdthema van het Pesachfeest en zelfs dagelijks in ons gebed wordt het meerdere malen genoemd.  

Wat is er toch met de uittocht uit Egypte, dat het ons tot op de dag van vandaag zo intens en diep raakt? Waarom blijven wij ons verbinden met een antieke beschaving, met slavernij in Egypte en met wonderlijke plagen? Spreekt dit ons nog wel aan in een wereld van sportclubs en sociale media, van drones, razendsnelle jets en nog snellere smartphones?

Vergelijking Sjabbat 

De Rambam, Rabbi Moshe ben Maimon (1135–1204), een Torageleerde en arts van het hoogste kaliber ordent en beschrijft alle 248 positieve geboden en 365 verboden die G-d ons via de Tora heeft gegeven. Wanneer hij in hoofdstuk 7 van zijn magnum opus de wetten van Pesach behandelt en daarbij gebod nummer 157 toelicht, kiest hij opvallend veelzeggende woorden.

Hij omschrijft het gebod als volgt:
“Het vertellen van de wonderen die voor onze voorouders in Egypte zijn verricht, op de avond van 15 Nissan, zoals er staat: ‘Gedenk deze dag waarop jullie uit Egypte zijn getrokken…’ (Sjemot 13:3), net zoals er staat: ‘Gedenk de Sjabbatdag’ (Sjemot 20:8).”

Er komen in die tekst nog allerlei belangrijke details aan bod, maar wat opvalt is dat de Rambam de herinnering aan de uittocht uit Egypte vergelijkt met het gebod om Sjabbat te gedenken. Waarom deze vergelijking? Wat voegt het toe? Wat is het verband tussen de uittocht uit Egypte en Sjabbat? Kunnen we hierdoor de uittocht uit Egypte beter begrijpen of gedenken? En zo ja, hoe? 

De Rogatchover Gaon, Rav Yosef Rosen uit Dvinsk (1858–1936), verdiept zich in deze opmerkelijke vergelijking en onthult de gedachte die eraan ten grondslag ligt. Volgens hem probeert de Rambam met deze parallel de ware aard van de uittocht uit Egypte te verduidelijken. Kennelijk schuilt er in de beleving van Sjabbat een sleutel die ons helpt de uittocht niet alleen beter te begrijpen, maar haar ook werkelijk te integreren in ons leven.

Sjabbat: rust én schepping 

Sjabbat vier je op twee manieren: 

1. Het negatieve aspect: er zijn bepaalde activiteiten die je op Sjabbat níet uitvoert. Je beschermt de Sjabbat door niet te werken, niet te koken, niets op straat mee te nemen, je mobieltje niet te gebruiken enzovoort. Pa en Ma rennen niet halverwege de maaltijd weg voor één of andere vergadering en de kinderen hebben geen wedstrijd waar ze aan mee doen of waar ze naar willen kijken. Alle digitale apparatuur is veilig opgeborgen. De beltoon staat uit en de tijd staat stil. Dit is de passieve kant van Sjabbat. Je voert geen handelingen uit die verboden zijn. Maar daarmee alleen is Sjabbat nog niet compleet.
2. Het positieve aspect: Sjabbat heeft ook een actieve kant. Je steekt kaarsen aan, maakt kidoesh en eet Challah en andere Sjabbat-gerechten. Je besteedt de dag met familie en vrienden, je zit samen aan tafel. Je maakt tijd voor gezelligheid, zingen, lernen en discussie. Je zorgt ervoor dat er gelegenheid is voor rust en meditatie. Tijd om je te verbinden met je dierbaren, jezelf, je ziel en je G-d. Een oase in de week. Eén dag waar je ervoor kiest om reflectie en introspectie voor jezelf mogelijk te maken en actief te genereren. 

Alleen het negatieve aspect is niet voldoende. Wie op Sjabbat weliswaar geen verboden handelingen verricht, maar de dag louter slapend of passief doorbrengt zal de pracht en praal van de Sjabbat niet kunnen ervaren en voelen. Er hangt namelijk ook nog een actief deel aan. Sjabbat vraagt ook om actieve viering. Pas wanneer het positieve aspect wordt toegevoegd, door bewuste Sjabbat-handelingen te verrichten, wordt de ervaring compleet. Lukt het je om op deze bijzondere dag op een ander niveau met jezelf en je medemens bezig te zijn dan ervaar je pas echt waar Sjabbat voor bedoeld is: innerlijke ontspanning die je bereikt door díe omstandigheden te creëren, die ervoor zorgen dat je lichaam en je ziel naadloos in elkaar overlopen. 

Sjabbat is niet alleen een dag van fysieke rust, het is ook een dag van spirituele schepping. Het ene is onlosmakelijk verbonden met het ander. 

Op vrijdagavond zingen wij: ‘שמור וזכור בדיבור אחד’ – ‘Bewaak en gedenk in één uitspraak’.
‘Bewaak’ verwijst naar het nalaten van verboden handelingen: het negatieve element.
‘Gedenk’ betekent juist het actief verrichten van mitswot die de Sjabbat verheffen en haar tot een bijzondere dag maken: het positieve element.

Opmerkelijk is dat deze twee woorden door G-d als één enkel woord werden uitgesproken. Toen Hij de Tien Geboden gaf, klonken שמור,  bewaak de Sjabbat en זכור, gedenk de Sjabbat gelijktijdig. Hij had eerst שמור  kunnen zeggen en vervolgens זכור.  Maar nee, het moest simultaan gebeuren omdat beide niet van elkaar los te koppelen zijn. 

Besteed je de zevende dag van de week door alleen niet te werken, dan is de Sjabbat aan jou voorbijgegaan. Anderzijds, wanneer je de Sjabbat viert door bijvoorbeeld kidoesh te maken maar tegelijkertijd overtreed je de verboden, dan mis je de innerlijke rust die deze fantastische dag je had kunnen bieden. De positieve en negatieve componenten van Sjabbat zijn niet van elkaar los te koppelen. Ze zijn één! 

Uittocht: vrijheid én invulling 

Laten we nu de uittocht uit Egypte analyseren.

De slavernij kwam ten einde en vanzelfsprekend waren de Joden vrij. Zij waren geen slaven meer, een ongekende bevrijding. Geweldig! Dit was het passieve aspect van de uittocht: het verbreken van de ketenen, het ophouden van onderdrukking. Maar daarmee diende zich onmiddellijk een nieuwe vraag aan: en nu? Vrij zijn is één ding; weten wat je met die vrijheid doet is iets heel anders.

Vrijheid vraagt om invulling. Zonder richting blijft zij leeg, en zonder doel verliest zij haar betekenis. Werkelijke vrijheid begint pas wanneer je haar benut, wanneer je je gaat afvragen wie je eigenlijk bent en wat jouw vrijheid mogelijk maakt. Want als je niet weet wie je bent, hoe kun je dan weten wie er eigenlijk vrij is?

Wie ben je? Wat wil je? Wat kun je, en wat heb je te geven, aan jezelf en aan een ander? Vrijheid nodigt uit tot ontplooiing, tot het ontdekken en inzetten van je unieke vermogens. Maar juist daar ligt de uitdaging: gebruik je je vrijheid om jezelf te worden, of verruil je de slavernij van Egypte voor een nieuwe vorm van gebondenheid door te zwichten voor sociale druk en je leven te modelleren naar dat van de buurman? Toegeven aan sociale druk is geen vrijheid, maar een vermomde vorm van slavernij. Wat blijft er over van je bevrijding, wanneer je door conformisme jezelf uitwist en eindigt als gevangene van de goedkeuring van je omgeving?

Het leven is één groot examen waarbij velen de antwoorden van hun buren kopiëren, niet wetende dat iedereen een andere vragenlijst heeft. 

Hoe vertaal je vrijheid? In het Hebreeuws kun je het חופש (chofesh) noemen, het moderne woord voor ‘vrijheid en vakantie‘. Het is gerelateerd aan חפש, zoeken. Je bent wel vrij, maar je bent nog op zoek naar een invulling van die vrijheid. 

Of gebruik je het woord חרות (geeroet) dat ook vrijheid betekent, en tegelijkertijd ook als gegraveerd vertaald kan worden (zie Spreuken der Vaderen 6-2)

De Tien Geboden waren in steen gegraveerd.

Materie inzetten 

Maar hoe doen wij dat in de praktijk? Neem bijvoorbeeld geld, een voorbeeld van materie bij uitstek. Wat doe je ermee? Waaraan besteed je het? Gebruik je het om vluchtige begeertes te bevredigen, of om in je werkelijke behoeften te voorzien? Laat je het weglekken aan verspilling, of kies je ervoor een deel ervan aan te wenden om een ander te helpen en het leven van iemand anders lichter te maken?

‘Als je het volk uit Egypte zult halen zullen zij G-d dienen op deze berg (Sinaï).’
Shemot 3-12 

Als G-d Moshe gebiedt om naar Farao te gaan om de zevende plaag aan te kondigen, moet Moshe tegen Farao zeggen: 
‘Stuur Mijn volk en ze zullen Mij dienen.’ Shemot 9-13 

In beide uitspraken zien we dat vrijheid nooit losstaat van een vervolg. De uittocht is geen eindpunt, maar een voorbereiding op wat zich zou voltrekken bij de berg Sinaï: het ontvangen van de Torah, de Tien Geboden, gegraveerd in stenen tafelen. Vrijheid wordt hier direct verbonden met bestemming, met opdracht, met inhoud.

Zonder deze koppeling heeft de uittocht geen zin. 

Vandaar dat Sjawoe’ot, het feest van de ontvangst van de Torah, geen vaste datum in de kalender heeft. Alle andere feestdagen kennen die wel, omdat zij een eigen, onafhankelijk bestaansrecht hebben en op een vaste dag van de maand worden gevierd.

Het ontvangen van de Tien Geboden, dat wij met Sjawoe’ot herdenken, staat daarentegen in directe relatie tot de uittocht uit Egypte dat we met Pesach vieren. Het is geen op zichzelf staande gebeurtenis, maar het vervolg op de bevrijding. Daarom vieren wij Sjawoe’ot niet op een vaste kalenderdatum, maar 49 dagen na Pesach. De vijftigste dag, wanneer wij shawoe’ot vieren, valt niet altijd op dezelfde datum en kan variëren, afhankelijk van het moment waarop de nieuwe maan wordt waargenomen.

Pesach, de uittocht uit Egypte, en Sjawoe’ot, het ontvangen van de Torah, zijn feesten die onafscheidelijk met elkaar verbonden zijn. Het doel van de uittocht is immers het ontvangen van de Torah. De bevrijding uit de slavernij is geen eindpunt, maar een begin: door middel van de Torah leren wij hoe wij werkelijk vrij kunnen zijn, vrij van de greep die de materiële wereld op ons kan hebben.

Nu is het duidelijk waarom de Rambam Sjabbat en de uittocht uit Egypte met elkaar vergelijkt. Door je op Sjabbat te weerhouden van specifieke handelingen, schep je een sfeer en een kader die je alsnog dient in te vullen. 

Zo ook dien je aan je verkregen vrijheid een waardevolle inhoud te geven! 

Wat doen wij met onze vrijheid? Hebben wij misschien de slavernij van Egypte omgeruild voor een slavernij aan gewoontes en lege egoïstische tijdsbestedingen? 

Wij kunnen veel meer. Door ons uit de Egyptische slavernij te halen heeft G-d een gevoel van vrijheid en onafhankelijkheid in ons geprogrammeerd. We zijn sindsdien uitgerust met een drang naar vrijheid en onafhankelijkheid waar wij ons millennia lang aan vast hebben kunnen houden. Hoe? Door die vrijheid, zelfs tijdens gevangenissen, brandstapels, vernietigingskampen en tunnels, in te vullen met wie wij werkelijk zijn, waar we vandaan komen en vooral waar we heen willen gaan.  Ook al zit ons lichaam vast, onze geest blijft altijd vrij. Niets en niemand kan onze ziel gevangen nemen. Wij kunnen niet bepalen wat ons wordt aangedaan, maar wij behouden altijd de vrijheid om onze reactie te kiezen.

Het Joodse volk heeft bij de uittocht uit Egypte vrijheid ervaren en er invulling aan mogen geven. Dat vrijheidsgevoel is van generatie op generatie overgebracht en verder naar alle volkeren verspreid. Vandaag wordt een groot deel van de mensheid geïnspireerd om keihard voor z’n vrijheid te knokken. Koningen, graven en andere “belangrijke mensen” die de vrijheid van anderen beperken worden niet meer getolereerd. Denk aan de vrijheidsstrijders in de koloniën en de slaven in de VS die zongen: ‘Go down Moses, way down to Egypt land. Tell old Pharaoh, let my people go’. De protesten in Iran, waarbij honderden mensen hun leven offeren, vormen in 2026 een schrijnend en actueel voorbeeld van dit fenomeen. De bevrijding uit Egypte heeft de mens doordrongen van een vrijheidsgevoel waar hij voor zal blijven vechten: het recht om niet alleen vrij te zijn maar om daar ook een waardevolle invulling aan te geven.

Ik ben geen slaaf meer, maar wie en wat ben ik dan wel?    

Bracha Heintz   
06-28478657
chabadutrecht.nl

Klik om wekelijks per WhatsApp een artikel te ontvangen

Gebaseerd op een les van Rav YY Jacobson
Met dank aan Rianne Meijer, Sonja Tamam en Devorah van der Heiden voor de opmaak.