Kedoshiem | Waarom het Joodse volk nooit verdween

In deze Parasha komen geen grote ideeën of verheven filosofie aan bod, maar ogenschijnlijk eenvoudige landbouwregels. Bomen, vruchten, wachten. Drie jaar lang niet plukken. Het lijkt technisch en praktisch en dat is het ook, maar er schuilt hier veel meer achter. Juist in deze ogenschijnlijk simpele wetten ligt een diep geheim verborgen. Een geheim over verbinding, over identiteit, over wat er gebeurt wanneer iets losraakt van zijn bron. Waarom mag een vrucht soms wel opgaan in de meerderheid… en soms absoluut niet? En wat heeft dat te maken met een volk dat, ondanks alles, nooit is verdwenen? Wie goed kijkt, ontdekt dat dit niet alleen over bomen gaat, maar over jou, over mij en over ons gehele volk.

Download hier een printversie van dit artikel (PDF)

Het Jodendom is geen godsdienst, maar een manier van leven. Daarom tref je in de Torah niet alleen religieuze wetten aan, maar ook richtlijnen en voorschriften die zich uitstrekken tot alle facetten van het dagelijks bestaan. Ook de landbouw maakt daar deel van uit. Zo lezen wij in de Parasha van deze week, waarin maar liefst 51 mitswot aan bod komen, een verbod en een gebod die betrekking hebben op bomen, boomgaarden en vruchten.

Nadat een boom is geplant, geldt het verbod om gedurende de eerste drie jaar, gerekend vanaf 1 Tishrie, de vruchten ervan te plukken, te consumeren of te verkopen. Dit wordt Orla genoemd. Daaraan verbonden is de verplichting om in het vierde jaar na het planten van de boom de vruchten uitsluitend in Jerushalayim te eten. Deze vruchten kunnen alleen worden gegeten zolang de Tempel bestaat en slechts door iemand die rein is, bijvoorbeeld doordat hij niet in aanraking is geweest met een overledene.

Jammer genoeg beschikken wij op dit moment niet over een Tempel in Jerushalayim, een situatie waarvoor wij dagelijks tot G d smeken dat zij spoedig zal veranderen. Bovendien wordt tegenwoordig iedereen als onrein beschouwd, aangezien men bewust of onbewust in aanraking kan zijn gekomen met een overledene of zich in dezelfde ruimte heeft bevonden. Zolang de Tempel ontbreekt, hebben wij geen mogelijkheid om onszelf te reinigen. Daarom kunnen de vruchten van het vierde jaar niet in Jerushalayim worden gegeten en zeker niet daarbuiten. In plaats daarvan dragen wij de bijzondere status van deze vruchten over op een klein muntstuk, dat vervolgens op zodanige wijze wordt verwijderd dat niemand het ooit nog kan vinden of gebruiken.

Israel

Dit voorschrift geldt altijd en overal, zowel in Israël als daarbuiten. Toch bestaat er een verschil tussen vruchten uit Israel en vruchten uit andere landen wanneer er twijfel bestaat of zij tot de eerste vier jaar behoren, de periode van Orla of niet. Als je een vrucht wilt eten die van een boom komt en je weet niet hoe oud die boom is, doen zich twee situaties voor:

1. De boom bevindt zich in Israël. Dan mag je de vrucht niet eten want wie weet is de boom nog geen 4 jaar oud.
2. De boom bevindt zich buiten Israël. Als je in zo’n geval niet weet van welke boom jouw vrucht afkomstig is of hoe oud de boom is, dan mag je de vrucht toch eten.

Stel dat men een supermarkt bezoekt in Assen, Brugge, Alicante of Lima. Men kan daar zonder meer fruit kopen, zonder te hoeven nagaan uit welke boomgaard de vruchten afkomstig zijn en of de bomen al drie jaar oud zijn. In geval van twijfel is een dergelijk onderzoek niet vereist.

Israëlisch fruit daarentegen mag alleen worden gegeten wanneer men met zekerheid weet dat het geen Orla betreft.

Waarom Orla? Twee verklaringen:

1. Het beste en het mooiste bewaar je vanzelfsprekend voor G-d. Daarom worden de eerste volwaardige vruchten in Jerushalayim gegeten. In de eerste drie jaren dragen bomen doorgaans geen vruchten, en wanneer dat wel het geval is, zijn deze van mindere kwaliteit. Het zou een gebrek aan eerbied zijn om een minderwaardige oogst in de heiligste stad te consumeren. Daarom wachten wij drie jaar, zodat de vruchten tot hun volledig potentieel kunnen komen. In het vierde jaar, wanneer zij hun kwaliteit hebben bereikt, worden zij naar Jerushalayim gebracht om daar te worden gegeten (Sefer Hachinuch).
2. Adam en Chava werden geschapen in het negende uur van de zesde dag. Drie uur later begon de Shabbat. Tot de aanvang van Shabbat was het hen niet toegestaan van de Boom der Kennis te eten. Op Shabbat zou dit wel zijn toegestaan. Omdat zij het niet konden opbrengen om deze korte tijd te wachten, wachten wij drie jaar alvorens van de vruchten te eten (Siftee Cohen). Indien Adam en Chava geduld hadden gehad, hadden zij de vruchten kunnen plukken, persen en het sap op Shabbat kunnen gebruiken om kidoesj te maken. Volgens verschillende geleerden was de boom waarvan zij niet mochten eten een wijnstok (in ieder geval geen appelboom). 

Landbouwregels

Geval nummer 1

Wat gebeurt er wanneer een appel toch is geplukt binnen de eerste drie jaar na het planten van de boom, en deze vervolgens per ongeluk terechtkomt in een kist met appels van bomen die wel ouder dan drie jaar zijn? Moet dan de hele kist worden weggegooid? Nee, zo leert de Joodse wet. Je mag alle appels gebruiken omdat de verboden appel zich verhoudt als één op tweehonderd, wordt zij geacht nietig te zijn ten opzichte van de rest. De verhouding dient dus ten minste één op tweehonderd te bedragen.

De Joodse wet hanteert in bepaalde gevallen het principe dat iets nietig wordt verklaard binnen een meerderheid, in het Hebreeuws aangeduid als batel. Afhankelijk van de situatie varieert deze verhouding. Soms volstaat een eenvoudige meerderheid; in andere gevallen is een verhouding van één op zestig vereist, zoals bij vlees en melk. Bij Orla wordt de verhouding van één op tweehonderd gehanteerd.

Er geldt echter een belangrijk uitgangspunt: men mag nooit opzettelijk iets nietig maken.

Het is dus niet toegestaan om bewust een druppel melk toe te voegen aan kippensoep, ook al is de hoeveelheid soep zestig keer zo groot. Gebeurt dit per ongeluk, dan ligt het anders en kan de regel van één op zestig worden toegepast. Zo ook in ons geval: wanneer men opzettelijk een verboden appel in een kist legt met minstens honderdnegenennegentig toegestane appels, worden uiteindelijk alle tweehonderd appels als verboden beschouwd.

Geval nummer 2

Stel dat je een boomgaard bezit waarin alle bomen, op één na, ouder zijn dan drie jaar. Eén boom bevindt zich nog binnen de eerste drie jaren, maar je weet niet meer welke dat is. Wat nu? In principe zijn de vruchten van alle bomen toegestaan, met uitzondering van die ene boom, maar welke is dat? Helaas weet je dat niet.

De Joodse wet is er heel duidelijk over: je mag de hele boomgaard niet oogsten, ongeacht hoeveel bomen er zijn: 100, 200 of zelfs 100.000.

Stel, je buurman, ook een boer, was zo vriendelijk om jouw appels te oogsten terwijl je een weekendje weg was. Hij was niet op de hoogte van die ene boom die nog geen drie jaar oud was. Nu zijn de geplukte appels van alle bomen per ongeluk vermengd geraakt en je hebt een verhouding van 1 op 200, dan ineens zijn alle appels wel geoorloofd.

Met andere woorden: zolang de vruchten aan de bomen hangen, maakt het geen verschil hoeveel bomen er in de boomgaard zijn. Of er nu 2 bomen, 200 of 2000 zijn, de wet dat iets opgaat in een bepaalde meerderheid kan hier niet worden toegepast. Het oogsten van de gehele boomgaard blijft verboden omdat je niet weet welke boom jonger is dan drie jaar. Maar indien ze per ongeluk geplukt en vermengd zijn, dan vallen de verboden vruchten weg in een meerderheid van 200.

 

Waarom het verschil? Aan de boom of los van de boom? Kennelijk wordt het plukken of het niet plukken van vruchten zeer serieus genomen.

En terecht: op het moment dat je een vrucht plukt, verbreek je de verbinding van deze vrucht met zijn wortels en zijn levenskracht. Wees daar voorzichtig mee. De Torah zet ons aan tot nadenken en helpt ons om bewuster om te gaan met alle schepselen, zowel mensen, dieren, planten als mineralen.

Hoe zou jij het ervaren als je geen voedsel en vocht meer zou krijgen? Een mens wordt in de Torah vergeleken met een boom!

Wie geeft jou het recht om zomaar een blaadje van een boom af te scheuren tijdens een wandeling? Welk recht heb jij om planten te ontwrichten en los te koppelen van hun bron, hun levenskracht en voedsel? Er wordt in de moderne samenleving bij hoog en laag beweerd dat wij geen of weinig vlees moeten eten. En planten dan? Hoezo mogen die wel gegeten worden?

Maar plukken en slachten mag allebei van de Torah, want een verbinding verbreken wordt toegestaan mits men zich aan een hele duidelijke voorwaarde houdt, namelijk dat men door dat plukken een hogere verbinding gaat bewerkstelligen. Wanneer jij de vrucht eet en de nu verkregen energie in je lichaam gebruikt om goede daden te verrichten, dan zorg je dat je aan de geplukte vrucht een nieuwe verbinding gaat geven. Je hebt het verbonden met een nog hogere levenskracht dan wanneer hij nog aan de boom vastzat. En dan mag het. Niet alleen mag het, maar je doet de vrucht een gunst door de voedzame stof die er door Hashem ingestopt is terug te brengen naar Hashem, doordat je de kracht van de vrucht gebruikt om G-ds wil uit te voeren. 

Hetzelfde geldt voor het slachten van dieren. Je mag niet zomaar een dier doden. Echter, gebruik je het voor voedsel en neem je de energie van het vlees om je menselijk te gedragen en goede daden te verrichten, op dat moment heb je het vlees en het dier met G-d verbonden. Het dier bereikt daardoor het doel waar het voor geschapen is. Je zou eigenlijk de dierenwereld tekortdoen als je het niet zou gebruiken. Vandaar dat het Jodendom het toestaat om dieren, planten en mineralen te consumeren. Hierbij is de mens de schakel die deze drie elementen op een hoger niveau brengt.

Verloren vruchten en verloren mensen

Verder constateren wij dat zolang een vrucht aan de boom vastzit, deze nooit en te nimmer zal wegvallen in de menigte. Ook al bevindt een boom zich in een boomgaard van een miljoen andere bomen, alsnog behoudt hij zijn eigen bestaansrecht en individualiteit. De vruchten van deze boom zullen nooit teniet verklaard kunnen worden ten aanzien van een menigte, hoe groot dan ook.  Zolang de vruchten verbonden zijn met hun oorsprong, hun bron, hun wortels en levenskracht is het onmogelijk voor een boom om zijn identiteit te verliezen.

Hierin berust het geheim van het overleven van het Joodse volk. Heb je je ooit afgevraagd waarheen het Egyptische volk, de Griekse beschaving of het Romeinse rijk verdwenen zijn? En het machtige Spanje dan? Waar zijn al die mensen met al hun filosofieën, tradities,  culturen en aanverwante wreedheden gebleven? Deze Super Powers zijn allemaal op een gegeven moment in de geschiedenis door een ander volk overheerst. Verzwakt en in de minderheid zijn zij hun identiteit kwijtgeraakt.

Als je een geschiedkundige analyse zou maken van het Joodse volk of een militair onderzoek zou doen, dan zou de conclusie alleen maar kunnen zijn dat het Joodse volk niet meer zou bestaan. Toch is het Joodse volk, ondanks alle vervolgingen en overheersingen, zijn identiteit nooit kwijtgeraakt. Het geheim van dit volk zit hem in zijn verbinding met zijn Schepper d.m.v. Torah studie en het uitvoeren van de mitswot. Zolang het volk verbonden blijft met zijn bron en levenskracht zal het nooit en te nimmer in de menigte opgaan.

Onverslaanbaar

Dagelijks worden wij blootgesteld aan strijd met de buitenwereld maar ook aan een innerlijke strijd. De verantwoordelijkheden die wij dragen worden ons soms te veel. Er heerst te veel stress op ons werk, op school en in onze relaties.

Van binnenuit kunnen wij verteerd worden door schuldgevoelens, angst, onzekerheid, pijn en soms zelfs trauma’s. Wat doen we met al die innerlijke last? En daar komt nog het grootste gevaar bij: de sociale druk. De angst om anders te zijn, om uitgelachen te worden, om er niet bij te horen, om af te wijken in hoe we ons kleden of gedragen. Sommigen van ons zijn bereid alles op te geven om erbij te horen, om waardering te krijgen van anderen. Maar waar blijf je zelf dan? Wat blijft er nog van jou over? Wat is jouw unieke bijdrage aan de wereld? Heb je die niet allang uit handen gegeven, en zo ja, aan wat?

Je kijkt in de spiegel en het enige wat er nog over is, is een omhulsel. De rest heb je verkocht om erbij te horen. Je hebt jezelf opgeofferd en soms je kinderen ook. Zelfs je relatie met G-d en jouw unieke identiteit heb je weggegeven om er maar bij te kunnen horen, om hetzelfde te zijn als anderen.

Landbouwregels verklappen de oplossing. Wil je je identiteit behouden, blijf verbonden met jezelf, met je eigen ziel die een deel van G-d is. Luister naar je eigen stem. Doe eens al het geluid om je heen uit.

De laatste van alle profeten, Malachi verklapt het geheim:

כִּ֛י אֲנִ֥י ה לֹ֣א שָׁנִ֑יתִי וְאַתֶּ֥ם בְּנֵֽי־יַעֲקֹ֖ב לֹ֥א כְלִיתֶֽם׃

“Omdat ik G-d ben, Ik ben niet veranderd en jullie zijn de kinderen van Yakov, jullie zullen niet vergaan.”

G-d verandert nooit. Ook een Jood behoudt eeuwig zijn Joodse identiteit, mits hij zich ermee verbindt. Ontplooi die relatie, waardoor je automatisch je weerbaarheid vergroot. Je gedrag is niet afhankelijk van het weer, de president, de koning, de krant of de buren. Je bent een weerspiegeling van G-d’s wil. Net zo min als je G-d kunt vermoorden, zo kun je iemand die G-d’s aanwezigheid bij zich draagt niet verslaan.

Verbind jezelf met wie je echt bent. Koester het G-ddelijke vonkje dat altijd in je blijft branden. Net zo min als je G-d kunt verslaan, zal het nooit lukken om een Joods vonkje in de menigte te laten verdwijnen. Steek dat vonkje aan, maak er een prachtig groot licht van, voor jezelf, je kinderen en voor iedereen die dat licht wenst te gebruiken om ook zíjn kern te ontdekken.

Het paradijs uit

Het verbod op het eten van vruchten in de eerste drie jaren is nauw verbonden met de overtreding van Adam en Chava, drie uur voor het ingaan van Shabbat. Drie jaar wachten wij om goed te maken wat de eerste mensen zich drie uur niet konden beheersen. Er ligt echter ook een dieper verband tussen Orla en het eten van de verboden vrucht in het paradijs.

Zoals eerder genoemd gebeurt er iets wezenlijks bij het plukken van een vrucht. Je scheidt de vrucht van zijn voedselbron. Hetzelfde gebeurde bij het eten van de verboden vrucht. Op dat moment hebben Adam en Chava besloten om niet naar G-d te luisteren. Ze hebben zich toen gedistantieerd van het verbod en dus ook van Diegene die het verbod heeft uitgevaardigd. Ze hebben G-d buiten spel gezet. Zij hebben hun relatie met G-d verbroken.

‘Waar ben je?’, vroeg G-d aan Adam. Hij had door het eten van de verboden vrucht, zich losgemaakt van zijn oorspronkelijke missie, van zijn G-d en zijn Bron die hem zojuist geschapen had. G-d kon Adam als het ware niet meer vinden of herkennen. Adam was overgegaan naar een andere realiteit. Hij had zich naar een andere situatie verplaatst en zichzelf onvindbaar gemaakt. Vandaar dat Gan Eden niet meer als woonplek voor hem geschikt was. Hij moest het paradijs uitgestuurd worden. Omdat hij een ander mens was geworden moest zijn woonomgeving ook aangepast worden.

Hij had zijn eigen ziel van zijn lichaam gescheiden. Hij had zijn lichaam ontwricht van het doel waarvoor het geschapen was. Zijn lichaam was nu geen direct kanaal meer voor het spirituele. Hij had zijn lijf voedsel aangeboden dat giftig was voor zijn ziel. Hierdoor ging het materiële een eigen leven leiden. Voordien waren zijn lichaam en ziel naadloos met elkaar verbonden. Nu zijn ze noodgedwongen van elkaar gescheiden. Het lijf was door de overtreding losgekoppeld van zijn ziel. Het lichaam bleef als leeg omhulsel over en moest zich daardoor schamen en bedekken.

G-d had gezegd dat Adam zou sterven als hij van de verboden vrucht zou eten. Maar Adam is helemaal niet gestorven! Integendeel, hij leefde daarna nog heel lang. Had G-d dan voor niets gewaarschuwd? Er staat echter nergens dat hij meteen zou sterven. Wat G-d bedoelde is dat als hij van de vrucht zou eten, hij dan ooit zou sterven. De oorspronkelijke intentie van G-d was dat een mens eeuwig zou leven. Had hij zich 3 uur kunnen beheersen, dan had G-d het sterven niet hoeven toe te passen en had een mens eeuwig geleefd.

Bij elke overtreding die een mens begaat, ontkoppelt hij zijn lichaam van zijn ziel. Hij laat zijn lijf functioneren zonder hoger doel, zonder spirituele inhoud. Deze scheiding veroorzaakt de noodzaak om te sterven. Wat gebeurt er als iemand sterft? Precies hetzelfde: het lichaam en de ziel worden bij het overlijden van elkaar gescheiden. Het lijf gaat naar de aarde en vindt daar, door ontbinding, zijn herstel. De ziel wacht in de hemel. Na reparatie kunnen ze weer bij elkaar komen met het herleven der doden.

Leven in harmonie

Bij elke overtreding die een mens begaat, veroorzaakt hij een scheiding tussen lichaam en ziel. Is de overtreding heel ernstig, dan zal hij het alleen maar goed kunnen maken doordat zijn lichaam en ziel volledig gescheiden worden. Dat is de definitie van de dood. Vandaar dat een doodvonnis soms de enige oplossing is voor een aantal ernstige misdrijven. Het is geen straf, het is de enige manier om het weer goed te maken. Zo ook is het sterven na 120 jaar noodzakelijk om alle kleinere overtredingen recht te trekken, waarbij elk vergrijp zijn oorsprong vindt in de allereerste verboden vrucht.

Het omgekeerde geldt des te meer: elke keer dat een Jood kosher eet of op een andere manier Joodse activiteiten met zijn lichaam onderneemt, voedt hij zijn lichaam en ziel op een gezonde Joodse manier. Zijn lichaam is op dat moment een omhulsel voor de ziel. Hierdoor kunnen lichaam en ziel in harmonie leven en naadloos naast elkaar hun levenspad continueren.

Al sinds de schepping zijn wij bezig, individueel en collectief, om ons lichaam met onze ziel weer naadloos te verbinden. Zolang de vruchten aan de boom vastzitten en zolang een Jood met zijn wortels verbonden blijft, zal hij altijd als Jood blijven leven en zich ontwikkelen. Je zult hem nooit kunnen verslaan en hij zal ook nooit in de menigte kunnen verdwijnen!

Am Yisrael Chai!

Bracha Heintz

* niet zoals men zou kunnen denken, vanaf 15 Shewat

Gebaseerd o.a. op een les van Rav YY Jacobson
Opmaak: Rianne Meijer en Sonja Tamam en Devorah van der Heiden
 
Help jij mee om de continuïteit van deze artikelen te waarborgen? Door te sponsoren word je een actieve partner en steun je ook verdere activiteiten! Doneren kan hier op chabadutrecht.nl/doneren.