Chanoeka | Licht dat niet dooft
Chanoeka is veel meer dan een feest van vlammetjes en olie. Het vertelt het verhaal van een klein volk tegenover een wereldmacht, van moed tegenover terreur, van licht tegenover diepe duisternis. Het herdenkt een militaire overwinning, maar vooral ook een spiritueel wonder. Het Joodse vlammetje kan, ondanks alles, nooit gedoofd worden.
Download hier het artikel in printversie (PDF)
Alexander de Grote was de Keizer van het Griekse rijk, een gebied dat zich over 5000 km uitstrekte, van Griekenland tot aan de Himalayagebergte, inclusief Israel en Egypte. Alexander had Shimon Hatsadiek, de Joodse Hoge Priester ontmoet en was zeer onder de indruk van hem. Alexander respecteerde hem en liet het Joodse volk in Israel in vrijheid leven en hun G-dsdienst beoefenen.
Op tweeëndertigjarige leeftijd stierf Alexander in Babylon een plotselinge dood. Veldheren en stadhouders vochten met elkaar over de opvolging, een strijd die wel vijftig jaar duurde, waarna de rust weer terugkeerde; het uitgestrekte wereldrijk was uiteengevallen in drie grote rijken van de zogenaamde diadochen (opvolgers) en nog meer kleinere vorstendommen. De drie grote rijken waren:
- Ptolemeïsch Egypte met de hoofdstad Alexandrië
- Het Seleucidische Rijk met de hoofdstad Seleucia aan de Tigris rivier, later geslonken tot Syrië met Antiochië als hoofdstad
- Macedonië inclusief Griekenland met als hoofdstad Pella
Israel lag precies tussen Egypte en Syrië in en werd voortdurend heen en weer gesleurd tussen beide grootmachten.
Wrede cultuur en afgoderij
Acht koningen verder en Antiochus IV Epiphanes werd de leider van het Syrische deel waar Israel onder viel. Hij was een fanatieke vertegenwoordiger van de Griekse Hellenistische cultuur, een beschaving die Alexander de Grote van zijn leraar Aristoteles had overgenomen en die wetenschappelijke vooruitgang combineerde met de meest gruwelijke praktijken. Zo was bijvoorbeeld het vermoorden van kinderen een dagelijks gebruik omdat ze gehandicapt waren of om de bevolkingsgroei te remmen.
Antiochus plaatste de afgod Zeus in de tempel in Yerushalayim. Hij verbood diverse essentiële Joodse praktijken en vermoordde diegenen die zich niet voldoende hellenistisch gedroegen. De grote meerderheid van het Joodse volk gedroeg zich of apathisch of deed met de overheerser mee. De druk was te groot, de straf te zwaar en sociaal gezien was het niet zo populair om ouderwets te doen. Men ging veelal met de mode mee. Wilde je meegaan in de maatschappij dan ging je je hellenistisch kleden, sporten en denken.
Alleen een kleine groep orthodoxe, eigenwijze fanatiekelingen, Maccabeeërs genaamd, haalde het in zijn hoofd om zich te verzetten. Hoe durfden ze? Het zou alleen de woede van de overheerser aanwakkeren en de situatie voor het hele volk verergeren. De overwinningskans was nihil! Hoe het afliep is wel bekend: wonder boven wonder wisten deze Maccabeeërs met hun schilden en gebeden het gigantische Syrische leger binnen drie jaar te verslaan. Het was het nieuws van de dag. De religieuze vrijheid was opnieuw gewaarborgd!
Voor de politieke onafhankelijkheid moest men nog twee decennia wachten. Toen pas slaagde Shimon Hamaccabi erin om de Hasmonese dynastie te stichten: Een familie van Joodse priesters die de leiding en heerschappij over Israel wist te handhaven totdat de Romeinen 210 jaar later de tweede tempel zouden verwoesten.
Als de Maccabeeërs 164 jaar voor onze gewone jaartelling de oorlog niet hadden gewonnen was dat het einde geweest van het Joodse volk. Het christendom en de Islam zouden hierdoor nooit zijn ontstaan, gezien deze twee religies pas eeuwen later uit het Jodendom voortvloeiden.
Twee wonderen
Godsdienstvrijheid werd op een totaal onlogische manier verkregen. Wie kan nou begrijpen dat een handje vol Joden een machtige vijand kon overwinnen? Het leger waar ze tegen moesten vechten was vele malen sterker en groter. Ze reden op olifanten en konden de Maccabeeërs met hun kracht en macht makkelijk verslaan.
En daarna… een tweede wonder: het kleine kruikje olie dat in plaats van één dag, acht dagen bleef branden. Stel je voor: je mobieltje is bijna leeg. Je moet hem gauw weer opladen, maar hij blijft toch nog een week werken! Dat was het Chanoeka wonder. 
Het kruikje olie, het Joodse vlammetje wordt herdacht door kleine en grote kandelaars aan te steken, door acht dagen lang met spelletjes te spelen, je kinderen te verwennen en in olie gemaakte gerechten te nuttigen. De historische achtergrond en de wonderbaarlijke overwinning wordt echter amper herdacht. De Talmoed beschrijft Chanoeka uitsluitend met het olie wonder. De oorlog wordt daar überhaupt niet vermeld. Vreemd!
Een gigantische machtsverschuiving was gaande dat consequenties had voor alle bewoners van het land. Zij werden verlost van het barbarische en tyranische bewind en konden in vrijheid, zonder angst en zich-te-moeten-verbergen weer Joods leven. En ergens in de tempel achter gesloten deuren, waar alleen priesters mogen komen, bleef een kruikje olie acht dagen branden. En wat als de olie na één dag op was geweest? Wat had dat uitgemaakt in het geheel? Natuurlijk leuk dat G-d nog even een knipoog aan het Joodse volk gaf. Een soort bemoediging en bevestiging van Zijn aanwezigheid en steun. Maar waarom dit kleine wonder zo benadrukken en de oorlog amper benoemen? Hebben onze geleerden zich vergist?
Opnieuw vrijheid afgenomen
Onze wijzen hebben echter veruit in de tijd kunnen kijken. Ze begrepen dat militaire macht komt en gaat. En zo was het ook. Twee eeuwen later brachten de Romeinen opnieuw een eind aan de vrijheid. Een eind aan de politieke onafhankelijkheid… ja. Een einde aan het Joodse vlammetje … nooit!
Onze Tempel is nog steeds niet herbouwd maar het Joodse vlammetje is nooit uitgegaan. Want… ziet U, olie vermengt zich niet met andere vloeistoffen. Olie komt na lang schudden altijd weer naar boven. Meer dan 2000 jaar zijn aan ons voorbijgegaan. Herhaaldelijk en te veel zijn wij als olijven geperst, verpletterd, verbannen en geschud. Maar het vlammetje brandt nog steeds en zal altijd blijven branden. Een vlammetje dat licht geeft en daardoor duidelijkheid schept. Hierdoor hoeft niemand te struikelen over onwaarheden, valsheid en andere obscure belemmeringen.
Met het ene vlammetje steken we zelfs andere vlammetjes aan en zo groeit het licht gestaag totdat de hele wereld beter kan zien. Totdat de hele mensheid op aarde niet meer hoeft te twijfelen dat G-d onze Schepper is. In deze sfeer zal de derde tempel herbouwd worden met de komst van Mashiach en zal de gouden kandelaar, die door de Romeinen geplunderd werd, weer in Yerushalayim ontstoken worden, zeer spoedig in onze dagen…Amen!
Bracha Heintz
Tekst: Bracha Heintz | Opmaak: Rianne Meijer, Sonja Tamam, Devorah Verwoerd
